Վերջին երկու-երեք տարիներին մեր պաշտոնյաները մշտապես պնդում են, թե գյուղատնտեսությունը որպես Հայաստանի առաջնային ոլորտներից մեկը՝ պետության սևեռուն ուշադրության կենտրոնում է: Ասել, թե խոսակցություններից այն կողմ գործն առաջ չի շարժվում` իհարկե չի կարելի: Ֆինանսների նախարարության գնահատականով 2011-ին մեր երկրի տնտեսական աճը պետք է կազմի 4,6 տոկոս, որից մոտավորապես 1,6 տոկոսն ապահովելու են գյուղատնտեսությունը և սպասարկման ոլորտը: Համեմատության համար նշենք` 2010 թ. վերջին գյուղատնտեսությունն աննախադեպ` 14,5 տոկոսի անկում էր գրանցել, ինչն անմիջապես անդրադարձել էր ոչ միայն գյուղերի վիճակի, այլև գյուղատնտեսական ապրանքների գների վրա:
Սակայն փաստը մնում է փաստ` գյուղատնտեսության կառավարումը լուրջ բարեփոխումների կարիք ունի: Երկրի տնտեսության մեջ գյուղատնտեսության դերը մեծ է, չէ՞ որ այն ամենակարևոր բնագավառներից մեկն է` թե պարենային անվտանգության, թե մշակող արդյունաբերության համար հումքային հիմքեր ձևավորելու առումով: Բացի դրանից` Հայաստանի գյուղերի զարգացումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի ուրբանիզացիայի հավասարակշռմանը և արտագաղթի կրճատմանը, ինչն այսօր մեր երկրի ամենաարդիական խնդիրներից է:
Միլիոնների ծրագրեր. դրանք հեշտացնո՞ւմ են գյուղացու կյանքը
Անցած տարի կառավարությունը ֆինանսական զգալի միջոցներ է տրամադրել՝ որպես աջակցություն գյուղատնտեսությանը: Պետական միջոցներով հիմնականում ծախսվել են գյուղատնտեսական վարկերի սուբսիդավորման, ագարակատերերին սերմեր ու տեխնիկա տրամադրելու, ինչպես նաև բերքի կորստի մասնակի փոխհատուցման համար: Այդ նպատակով տարվա կեսին կառավարության որոշմամբ գյուղատնտեսության նախարարությանը կից ստեղծվել էր գյուղերի և գյուղատնտեսության օգնության հիմնադրամ, որը կոչված էր նպաստելու ոլորտի զարգացմանը: Չէ՞ որ այն բավականին ծավալուն է և բազմաթիվ ուղղություններ է ներառում` ցանքատարածքների մշակումից մինչև գյուղապրանքների վերամշակում: Կառավարության առջև ծառացավ գյուղատնտեսական ոլորտին հատկացվող միջոցների արդյունավետությունը բարձրացնելու խնդիրը: Հիմնադրամի ստեղծումն այս խնդրի լուծման տարբերակներից մեկն էր` այն պետք է լրացուցիչ ֆինանսներ գրավեր միջազգային կազմակերպություններից, բիզնես համայնքներից կամ պարզապես բարեգործներից և ուղղեր Հայաստանի գյուղերի զարգացմանը: Ընդ որում միջոցառումների նպատակը թե գյուղացիներին որոշակի օգնություն տրամադրելն է, թե գյուղական ենթակառույցների ընդհանուր զարգացումն ապահովելը:
Եվս մեկ ծավալուն նախագիծ մեկնարկեց անցած տարվա ամռան սկզբին: Խոսքը մոտավորապես 21,3 մլն դոլար արժողությամբ«Համայնքների գյուղատնտեսական պաշարների կառավարումն ու մրցունակությունըե ծրագրի մասին է, որն իրագործում է կառավարությունը՝ Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ: Ակնկալվում է, որ ծրագրի իրականացումը կլուծի նպատակային արոտավայրերի քայքայման խնդիրները և վերջ կտա արտադրողականության կորուստներին: Տվյալ նախագծի նպատակն արոտավայրերի մատչելիության ապահովումն է, դրանց օգտագործման բարենպաստ պայմանների ստեղծումը, անասնակերի և կաթի բազային կենտրոնների ստեղծումը:
Նախապես լուրջ հետազոտություններ են անցկացվել` մինչ այդ չներգրավված միջոցներն ընդգրկելու և երկրի արոտավայրերի օգտագործման առավելագույն մրցունակ ու կայուն պայմաններ ստեղծելու համար:«Գյուղատնտեսական համայնքների մրցունակությունն ու կառավարումըե ծրագիրը կիրականացվի երկրի վեց մարզերում` դրանք ընդգրկում են 55 համայնքներ, որոնց բնակչությունը հիմնականում անասնապահությամբ է զբաղված: Բարելավման ենթակա արոտավայրերի ընդհանուր տարածքը 146 հազար հա է, այսինքն Հայաստանի արոտավայրերի գրեթե 14 տոկոսը: Ի դեպ ծրագիրն ունի ոչ միայն տնտեսական, այլև բնապահպանական լուրջ նշանակություն:
Ոչ պակաս համարձակ խնդիրներ ունի«Գյուղական հնարավորությունների ստեղծումե ծրագիրը, որը նախատեսված է 2011-2016 թթ. համար: Նախագիծը ֆինանսավորվում է Հայաստանի կառավարության և Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամի կողմից (IFAD): Ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է ստեղծել«Հայկական միրգե պետական կազմակերպություն` ծիրանի, դեղձի, սալորի և ընկույզի արդյունավետ արտադրություն կազմակերպելու համար: Ներդրումները ծրագրվում է իրագործել Տավուշի մարզում, ինչպես նաև Վայոց ձորում և Արագածոտնում: Այս մարզերի ընտրությունը պատահական չէ` դրանք շատ հարմար են պտղագործության զարգացման համար:
Ծրագրի հիմնական նպատակը պտղատու այգիների բերքատվությունը բարձրացնելու նպատակով գյուղատնտեսական նոր մշակույթի ներդրումն է: Խոսքը նախևառաջ ծառատեսակների, ինչպես նաև ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի մասին է, որոնք հնարավոր է կիրառել տեղական պայմաններում՝ բազմամյա տնկիների աճեցման համար` տարածքի մեկ միավորից որակյալ և ավելի շատ բերք ստանալու նպատակով: Ի դեպ այսօր նույնատեսակ ծրագիր է իրականացնում նաև ՄԱԿ-ի պարենային և գյուղատնտեսական կազմակերպությունը (FAO): 355 հազար դոլարի նախագիծը նպատակ ունի պահպանել ծիրանի գենետիկական ֆոնդը: Չէ՞ որ հիմա շատ մակարդակներում են խոսում այն մասին, որ ծիրան աճեցնելու հայրենական մեթոդներն այլևս այն չեն, շատ տեսակներ պարզապես անհետացել են, ինչի հետևանքով կարող ենք մեկընդմիշտ զրկվել մեր պարծանքի առարկայից: Որոշ փորձագետներ նույնիսկ կարծիք են հայտնում, որ ծիրանի այգիներն անհրաժեշտ է տեղափոխել Հայաստանի բարձրլեռնային շրջաններ, որտեղ դրանց ծաղկելու շրջանը սովորականից ուշ է սկսվում և դրանով իսկ խուսափել ապրիլի սկզբների համար ավանդական դարձած ցրտերի բացասական ազդեցությունից:
Այդ խնդրի լուծման համար գյուղատնտեսության նախարարությունը դիմել է FAO-ին՝ տեխնիկական աջակցություն ստանալու համար: Ծրագրի նպատակն ի սկզբանե Հայաստանում գոյություն ունեցած ծիրանի բոլոր տեսակներն ուսումնասիրելն է, ինչպես նաև այնպիսի տեսակներ ներմուծելը, որոնք այստեղ կաճեն և բարձր բերք կապահովեն: Նախագծի շրջանակներում ծրագրվում է ստեղծել երեք այգի, որտեղ կցուցադրվեն նորագույն տեխնոլոգիաների հիման վրա ծիրանի տարբեր տեսակների աճեցման ժամանակակից մեթոդները:
Գյուղատնտեսական դաշինք
Իրագործվող լայնածավալ ծրագրերի առատությունից երբեմն գլխապտույտ է առաջանում: Ճիշտ է, ոչ ոք ակնթարթային արդյունքներ չի սպասում, սակայն առայսօր բաց է մնում այն հարցը, թե ինչու մեր երկրի գյուղատնտեսությունը արդյունավետորեն չի զարգանում: Ավելին` ինչո՞ւ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կեսից ավելին չի մշակվում կամ մշակվում է ոչ լիարժեքորեն: Ոլորտի համար պատասխանատու պաշտոնյաներն իրենք էլ են այս հարցին հանգիստ պատասխանում, բայց միայն մասնավոր զրույցներում: Չնայած առանց այդ էլ պարզ է, որ պատճառը պետական քաղաքականության թերություններն են: Անցկացվող միջոցառումների համակարգվածության բացակայությունն է պատճառը, որ վարկերի համար ստեղծված ազատական պայմաններում նույնիսկ ագարակատերերն ընդամենը խոշոր պարտքեր են կուտակում և շատերը հիմա չգիտեն, թե ինչպես դուրս գան այդ վիճակից:
«Հողը մշակելու կամ չմշակելու որոշում կայացնելու համար«թույլե հողերի ագարակատերերն ստիպված են լինում գուշակել, թե որ մշակաբույսն է շահեկան, արդյո՞ք իրացման գինն ընդունելի կլինի, արդյո՞ք ոռոգման համար կայուն ջրամատակարարում ապահովված կլինի, բերքի կորստի դեպքում վնասը կհատուցվի... Սակայն նույնիսկ այս գործոնների առկայության դեպքում 1-2 հա մեծության«նվազ բերքատու հողերի մշակումը` հաշվի առնելով նաև տեխնիկաքիմիական մշակման միջոցների գործող բարձր գները, գերռիսկային է և ոչ շահավետ: Հետևաբար ներկա պայմաններում«թույլե հողերը հազվադեպ են մշակվում, և առանց նպատակային պետական աջակցության գործը տեղից չի շարժվիե,- ենթադրում է տնտեսագիտության դոկտոր Կարեն Ադոնցը:
Մինչ պետական կառույցները փորձում են հասկանալ, թե ինչն ինչոց է՝ ընդունելով նորանոր հայեցակարգեր, ծախսելով հսկայական միջոցներ, արտասահմանյան խոշոր դոնորների հետ վարկային նորանոր պայմանագրեր ստորագրելով, գյուղատնտեսության զարգացման հատվածում աշխատող միջազգային և տեղական կազմակերպություններն ավելի գործնական գտնվեցին և անցած տարեվերջին ստեղծեցին Գյուղատնտեսական դաշինք: Այս մտահղացման հեղինակը դարձավ բրիտանական բարեգործական Oxfam կազմակերպութան հայաստանյան ներկայացուցչությունը: 10-ից ավելի կազմակերպություններ, այդ թվում Oxfam-ի հայկական գրասենյակը,«Գյուղի և ագրոբիզնեսի զարգացման կենտրոնե հիմնադրամը, UMCOR-ը, BSC-ի բիզնեսի աջակցման կենտրոնը, գյուղատնտեսության նախարարության բանջարեղենամրգային մշակաբույսերի և տեխնիկական բույսերի գիտական կենտրոնը, FAO-ն և մյուսները մտադիր են Հայաստանի գյուղատնտեսության ոլորտի զարգացման նպատակով համատեղ նախագծեր իրականացնել:
«Գյուղատնտեսության ոլորտում բազմաթիվ խնդիրներ կան, որոնք առնչվում են երկրի գյուղատնտեսական պաշարների օգտագործմանը, սուբյեկտների գործունեության պայմանների բարելավմանը և ագրարային ոլորտում մասնագիտական գիտելիքների պակասին: Առանձին կազմակերպություններն ի վիճակի չեն ընդգրկել խնդիրների ամբողջ համալիրը, այդ պատճառով էլ որոշում է կայացվել ստեղծել Դաշինքը, որպեսզի մեր գործողություններն ավելի ընդգրկուն ու արդյունավետ բնույթ ունենան: Այս ամսվա վերջին մենք պետք է հավաքվենք քննարկման և գործողությունների որոշակի ծրագիր կազմելու համար բոլոր այն առաջնային ուղղություններով, որոնցով մտադիր ենք հետագայում աշխատել: Օրինակ մենք համարում ենք, որ երկրի մարզերի հավասարաչափ զարգացման համար անհրաժեշտ է տնտեսական ազատ գոտիներում ինտեգրել սահմանամերձ համայնքները և«Զվարթնոցե օդանավակայանի գոտուց բացի՝ ևս մեկ գոտի ստեղծել Վրաստանի հետ սահմանին: Տարերային աղետների ռիսկերի նվազեցման նպատակով անհրաժեշտ է լուծել նոր տեխնոլոգիաների մատչելիության բարձրացման և գյուղատնտեսական ապահովագրության համակարգի ներդրման կարևոր հարցերըե, նորաստեղծ կառույցի խնդիրները համառոտ ներկայացրեց Հայաստանում բրիտանական Oxfam կազմակերպության ղեկավար Մարգարիտա Հակոբյանը:
