Մեր հյուրն է ճարտարապետական յուրօրինակ նախագծերի հեղինակ, հայտնի ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանի դուստրը` Անահիտ Թարխանյանը, ով նվիրումով շարունակում է հոր գործը ու սրտի ցավով արձանագրում տաղանդավոր հայ ճարտարապետների ստեղծած կառույցների հանդեպ մեր օրերում կատարվող ոտնձգությունները:
Մեր զրույցի գլխավոր թեման Երիտասարդական պալատն է, որը ժամանակին դարձել էր Երևանի խորհրդանիշերից մեկը:
- Տիկին Անահիտ, այսպիսի պատմություն է պահպանվել, թե Երիտասարդական պալատի նախագծի համար հայտարարված մրցույթի հանձնաժողովը որոշել էր հավանության չարժանացնել Արթուր Թարխանյանի տարբերակը:
- Երբ 1960-ականների վերջին Երիտասարդական պալատ նախագծելու և կառուցելու մրցույթ հայտարարեցին, հայրս` Արթուր Թարխանյանը, երիտասարդ էր` լի եռանդով ու թարմ մտքերով: Այն ժամանակ մրցույթներն ազնիվ ճանապարհով էին անցկացվում, չկար քաղաքաշինության վերաբերյալ միանձնյա որոշում կայացնելու կործանարար մոլուցքը` ի տարբերություն մեր օրերի: Հորս նախագծած ու կառուցած բոլոր խոշոր նախագծերը նա ազնիվ մրցույթում հաղթելով է իրագործել: Նա այն տարիներին դեռ հեղինակավոր մասնագետ չէր, որ մենաշնորհային իրավունքով շահեր մրցույթները, շատ երիտասարդ էր և մեծ վաստակ չուներ: Երբ մրցույթը հայտարարվեց, հորս, ով հայտնի էր որպես ավանգարդական ոճով ստեղծագործող ճարտարապետ, որոշել էին դափնիներից զերծ պահել` մտածելով, որ նա արդեն մայրաքաղաքը բավականաչափ «հեղեղել» է արդի ոճով աչքի ընկնող նախագծերով: Հայրս ստիպված խորմանկության դիմեց և երկու նախագիծ ներկայացրեց` մեկը հույժ ժամանակակից, մյուսը դասական` թամանյանական ոճով: Երբ հանձնախմբի անդամները բացել են մրցութային փաթեթը` արդի ոճով կատարված նախագծում անմիջապես ճանաչել են հորս ձեռագիրը, սակայն տարակուսանքի մեջ էին, թե դասական ոճով նախագիծն ում ձեռքի գործը կարող է լինել: Եվ քանի որ հանձնաժողովը երկու նախագծերն էլ հավանում է` որոշում են երկու առաջին մրցանակ սահմանել` մեկը դասական, մյուսն ժամանակակից ոճով կատարված նախագծերի համար: Փաստորեն երկուսն էլ շահում է Արթուր Թարխանյանը: Երբ հանձնախմբի անդամ ճարտարապետները հասկանում են, որ հայրս ժամանակակից ոճին տուրք է տալիս ոչ թե այն պատճառով, որ հասու չէ դասականի օրենքներին, չի կարող այդ ոճով նախագծեր անել, այլ որովհետև փնտրտուքների մեջ է, հավանություն են տալիս նրա` արդի ոճով արված նախագծին, որն էլ հաստատվում է:
- Երևանում կան հատուկենտ շինություններ, որոնց ցանկացած երևանցի «սեր էր խոստովանում»: Երիտասարդական պալատը դրանցից մեկն էր:
- Ի սկզբանե Երիտասարդական պալատը նախագծվել էր երիտասարդների համար` նրանց ժամանցը, հանգիստը, մշակութային, մարզական դաստիարակությունը կազմակերպելու համար: Այնտեղ պետք է լինեին մշակութային միջոցառումներ անցկացնելու համար նախատեսված դահլիճներ ու համերգասրահներ, մարզասրահներ, սրճարաններ և հյուրանոցային համարներ` 1960-ական թվականների ճարտարապետական չափորոշիչներով: Նշաձողը երեքաստղանի հյուրանոցն էր, որը մատչելի պետք է լիներ երիտասարդների գրպանին ու բավարարեր նրանց պահանջները: Այդուհանդերձ Երիտասարդական պալատը պարզապես մշակութային օջախ, հյուրանոց չէր: Հայրս երազում էր ազատ, անկախ Հայաստանի մասին, և այդ կոթողն իր երազանքի արտացոլումն էր, նաև` իր սերնդի փափագը: Բայց նա այդ մասին չէր բարձրաձայնում. պատկերացնո՞ւմ եք` խորհրդային համակարգում խոսել անկախ Հայաստանի մասին: Այդ իղձը նա ամփոփել էր Երիտասարդական պալատում` իբրև նոր, ազատ կյանքի խորհրդանիշ, և երևանցիները ենթագիտակցորեն դա զգում էին ու հավանություն տալիս: Ապացուցված փաստ է` արվեստագետն ինչ մտքերով ու հոգեկան ապրումներով կերտում է իր ստեղծագործությունը, դրանք հետագայում փոխանցվում են շրջապատին: Եվ երևանցին պալատն ընկալեց իբրև ազատության, նոր հեռանկարների խոհրդանիշ: Ահա թե ինչով էր պայմանավորված շենքի հանդեպ մարդկանց սերը: Իսկ եթե հաշվի առնենք, թե որքան ջերմ հուշեր ունեին նրանք այդ շենքի հետ կապված` այդ սերն ավելի հասանելի կդառնա:
- Այսօր հին արժեքների նկատմամբ տարօրինակ ատելություն է առաջացել, և մեկը մյուսի հետևից գլխատվում են բոլոր այն շենքերը, որոնք կառուցվել են նախորդ դարում և արժանի տեղ զբաղեցրել հայկական պատմամշակութային կոթողների ու շինությունների ցանկում: Այդ ճակատագրից չխուսափեց մեր սիրելի «կուկուռուզնիկը»: Ի՞նչ պատրվակով այն օտարվեց ու քանդվեց:
- Պատրվակն այն էր, որ Երիտասարդական պալատը չէր համապատասխանում սեյսմակայունության ժամանակակից պահանջներին: Այդ դեպքում ինչ է` ամբողջ Երևանը պետք է քանդե՞նք, քանի որ խորհրդային տարիներին կառուցված շենքերը նախատեսված են յոթ բալի համար, իսկ այսօրվա չափորոշիչը ինը բալն է: Իսկ Երիտասարդական պալատն ի սկզբանե նախագծված էր ինը-տասը բալի համար` որպես հասարակական կառույց, և եթե որոշ հանգույցներ փոքր-ինչ թույլ էին, ապա կարելի էր դրանք ամրացնել և ոչ թե ամբողջ շենքը քանդել: Ստացվում է, որ Երևանի ավելի բարձր սեյսմակայունություն ունեցող շենքն ավելի շուտ քանդեցին, քան ոչ սեյսմակայունները կամ վթարային շենքերը, որոնք այսօր ոչ թե քանդում, այլ ամրացնում են: Իսկ Երիտասարդական պալատը հարակից հողատարծքով վաճառեցին, այն էլ շատ մատչելի գնով: Ինչ խոսք` դա պետության գործն է: Նա կարող էր այն անգամ մեկ դոլարով վաճառել, իսկ այս դեպքում վաճառեց 1 մլն դոլարով` պարտքի դիմաց: Ընդ որում շենքի սեփականատերն այն քանդելուց հետո շինարարական հումքը երկրորդական շուկայում վաճառելով` առնվազն երեք միլիոն դոլար շահույթ է ստացել: Այսինքն, որ պետությունը սեփականատիրոջը նվիրատվություն է կատարել: Ինչևէ: Երիտասարդական պալատը և հարակից հողատարածքը վաճառելուց երկու շաբաթ անց հողերի պետական կադաստրային գինը տասնապատկվեց: Ուրեմն վաճառելու պահին արդեն հայտնի էր, որ պետական հողերը թանկանալու են, բայց միևնույն է` շենքը ջրի գնով տվեցին ինչ-որ ընկերության` «Ավանգարդ մոթորսին», որի նախագահն է Էդուարդ Ավետիսյանը: Դատելով այս ամենից` Երիտասարդական պալատի վաճառքը ոչ մի կերպ չհիմնավորված, անտրամաբանական քայլ էր, որը կարդարացվեր, եթե գործարքը կատարվեր ներդրումային մեծ ծրագրի իրագործման նպատակով: (ՀՀ մշակույթի և երիտասարդության հարցերով նախարարությանը պատկանող Երիտասարդական պալատը 2004 թ. հունվարին վաճառվեց գերմանաամերիկյան «Դայմլեր կրայսլեր» ավտոմեքենաշինական ընկերության պաշտոնական մատակարար «Ավանգարդ մոթորսին», որն էլ նախատեսում էր քանդել շենքը և 200 մլն դոլար հատկացնել և նրա տեղում բիզնես կենտրոն կառուցելու համար: Այդ կենտրոնի ճարտարապետական նախագծի համար հայտարարված և տարիներ տևած երկու բաց միջազգային մրցույթների արդյունքում հայտարարվեց, որ հաղթող է ճանաչվել ճապոնական «Arial Architects» ընկերությունը.- խմբ): Բայց ժամանակը ցույց տվեց, որ շենքը գնվեց, վաճառվեց ու մինչ օրս` 6-7 տարի անց, չնայած պարոն Ավետիսյանի այն խոստումին, թե պալատի փոխարեն հինգաստղանի հյուրանոցային համալիր է վեր խոյացնելու, բլրի վրա ոչինչ չի կառուցվել: Սա սեփականատիրոջ վատ կառավարման և իշխանությունների անհետևողականության հետևանքն է: Նման օրինակները բազմաթիվ են, երբ անպատասխանատու, անկարող մարդիկ սեփականացնում են քաղաքի կարևորագույն շինությունները, վերացնում դրանք, իրենց ծախսերը հանելու համար վաճառում շենքերը քանդելուց հետո առաջացած շինարարական հումքը և չեն կատարում իրենց պարտավորությունները: Հետևողն ո՞վ է: Իսկ դա մեծ հարված է պետական բյուջեին: Ամենակոպիտ հաշվարկներով Երիտասարդական պալատը գնած սեփականատերը Հայաստանի Հանարպետությանը 20 մլն դոլար վնաս է հասցրել: Իսկ եթե հաշվենք նաև այն գումարը, որ կարելի էր վաստակել պալատը 7 տարի շահագործելու դեպքում` այդ 20-ին կգումարվի ևս 24 մլնը: Այդ մարդիկ մեր կառավարությանն ընդհանուր առմամբ 44 մլն դոլարի վնաս են պատճառել` չհաշված այն, որ շենքն ու հողատարածքը նրանց հենց այնպես նվեր է տրվել:
- Որքան գիտեմ` շենքի նախագիծն ընտրելու համար երկու միջազգային մրցույթ է անցկացվել, և միայն 2010 թ. վերջապես դրանցից մեկը հաստատվել է:
- Սարալանջի այդ հատվածում շինության նախագիծ ընտրելու համար կազմակերպվող միջազգային մրցույթներն ու ժամանակ առ ժամանակ ինչ-որ հաղթողների անուններ տալը պարզապես անգործությունից թաքնվելու հերթական փորձ է, թոզփչոցի: Իրենց խոստացած հյուրանոցային համալիրը կառուցելու համար բավականաչափ գումար չհայթայթելով` սեփականատերերը կամ պետք է այժմ ներդրումներ կատարեն ու վերջապես կառուցեն իրենց խոստացած շինությունը, կամ պատասխանատվության ենթարկվեն` պետության պատճառած վնասի և պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները չկատարելու համար: Ուստի ուզած-չուզած նրանք պետք տարբեր կեղծ նախագծեր ներկայացնեն` ցույց տալով, թե իբր գործ են անում և խուսափեն պատժից: Այնպես որ ես չեմ կարող լուրջ վերաբերվել այդ կարգի նախագծերին և լրջորեն արձագանքել դրանց: Իսկ սեփականատերն առայժմ ժամանակ է շահում, բայց կգա մի օր, երբ նա ի վերջո պատասխան կտա իր արածի համար:
- Ինչո՞վ է պայմանավորված հուշարձանները վերացնելու ընդհանուր միտումը, որ տիրում է Երևանում:
- Կառավարման որևէ համակարգի մասին կարելի է դատել ըստ այդ ժամանակաընթացքի ճարտարապետական միտումների: Դրա վառ օրինակը 1930-40-ական թվականների Գերմանիայի և Խորհրդային Միության վաղ ժամանակաշրջանի ճարտարապետությունն է: Թվում է` տարբեր պետություններ են` տարբեր արժեհամակարգերով ու գաղափարախոսությամբ, բայց երկուսի ճարտարապետությունները համեմատելիս բազմաթիվ նմանություններ կարելի է տեսնել, ինչը վկայում է այն մասին, որ թե Գերմանիայում (կայսրական մոնումենտալիզմ), թե Խորհրդային Միությունում (ստալինյան ամպիր) ճարտարապետությունը բռնակալական համակարգի խոսուն վկան է:
Մեր արդի ճարտարապետությունը վկայում է նյութական արժեհամակարգի վրա հիմնվող հասարակության, հոգևոր ներքին բաղադրիչներ չունեցող ղեկավար օղակների ու պետական կառավարման համակարգի մասին, որտեղ առաջնայինը փողն է, իսկ անհատը ամենահետին տեղում է: Ազգային, մարդկային ցանկացած արժեք` սկսած լեզվից, անտեսված է, չպաշտպանված նախևառաջ պետության, ապա` հասարակության կողմից, ամեն քայլափոխի ոտնահարվում են անհատի իրավունքները: Մեր ներկա ճարտարապետությունը հոգևոր արժեքներից զուրկ, սին գաղափարներով առաջնորդվող հասարակարգի արտացոլում է:
