Սկիզբը` թիվ 36, 37
Օժանդակ տեխնոլոգիաների ծառայություններից օգտվելու համար հարկավոր է պատկառելի գումար ծախսել, իսկ փոխնակ մայրերի ծառայությունն այդ մեթոդներից թերևս ամենաթանկարժեքն ու ռիսկայինն է` հասու հիմնականում ապահովված և երեխա ունենալու հնարավորությունից զրկված ընտանիքներին: «Առողջ միտք» կենտրոնի տնօրեն Դավիթ Մխիթարյանի հիմնական այցելուները սոցիալապես ապահովված ամուսնական զույգերն են, նրանց գրեթե 60 տոկոսը գումար է վաստակում Հայաստանի սահմաններից դուրս (միայն դրսի վաստակով կարելի է երեխա ունենալու շռայլություն թույլ տալ): Նրանց մեջ կան նաև այլ երկրների հայ քաղաքացիներ: Հաշվի առնելով, որ շատ երկրներում արգելված է փոխնակ մայրերի ծառայություններից օգտվելը, իսկ մյուսներում էլ բավականին թանկ գործընթաց է` արտասահմանցի հայերը նախապատվությունը տալիս են հայ փոխնակ մայրերին: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում փոխնակ մայրության ծրագիրը կենսաբանական զույգերի համար արժենում է 100-110 հազար, իսկ Ուկրաինայում և Ռուսաստանում` 60-90 հազար ԱՄՆ դոլար:

Հայաստանում այդ գինը 20-30 հազար ԱՄՆ դոլարի սահմաններում է, թեև այդ գումարն օրենքով հստակորեն սահմանված և ամրագրված չէ: Այն որոշում են երեխա ունենալ ցանկացող զույգն ու փոխնակ մոր դերը ստանձնելու պատրաստ կինը կամ այն հաստատությունը, որն զբաղվում է փոխնակ մայրերի տրամադրմամբ: Բժշկական ծառայությունների գումարը որոշում են փոխնակ մոր արգանդում բեղմնավորված սաղմը տեղադրող համապատասխան բուժհաստատությունները: Ընդ որում բուն բժշկական գործընթացը Հայաստանում արժե 5-7 հազար ԱՄՆ դոլար, դրան ավելացրած` թանկարժեք դեղամիջոցների ու տեխնոլոգիաների գինը, իսկ փոխնակ մոր ծառայությունը գնահատվում է 10-18 հազար ԱՄՆ դոլար: Կենսաբանական ծնողները պարտավորվում են նաև փոխնակ մորն ամսական աշխատավարձ վճարել, որը Դավիթ Մխիթարյանի հավաստմամբ սկսում է 100 հազար դրամից: Այդ գումարով կենսաբանական ծնողներն իրենց երեխային կրող կնոջն ապահովում են հղի կնոջն անհրաժեշտ սննդամթերք գնելու, կոմունալ ծախսերը վճարելու, առողջ ապրելակերպ վարելու, հավանական սթրեսներից խուսափելու հնարավորությամբ: Բոլոր այս հնարավոր ծախսերից բացի` հաճախ կենսաբանական ծնողները լրացուցիչ անգամ ձեռքը գրպանն են տանում իր «հունարը» թաքցնել ցանկացող և ավելորդ հարցերից ու հետաքրքրասեր աչքերից խուսափող փոխնակ մոր թեկնածուի համար նրա բնակավայրից հեռու բնակարան վարձելու նպատակով և վճարում այդ բնակարանի համար այնքան, քանի դեռ փոխնակ մայրը չի ազատվել կլորիկ փորից:
Փոխնակ մոր, պատվիրատուի և բժշկական հաստատության փոխհարաբերությունները կարգավորվում են գործարքի մեջ մտնելուց առաջ կնքած եռակողմ պայմանագրով: Յուրաքանչյուր պայմանագրի հիմքում «Մարդու վերարտադրողական առողջության և վերարտադրողական իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքն է: «Այն ամենը, ինչը տրամաբանական է և օրինական, ներառվում է պայմանագրում: Բայց հաշվի է առնվում այն հանգամանքը, որ փոխնակ մայրը երեխայի կենսաբանական ծնողը չէ, գենետիկական կապ չունի նրա հետ և երեխայի հանդեպ նույն իրավունքները չունի, ինչ կենսաբանական ծնողը, ուստի նա չի կարող կեսից դադարեցնել երեխայի սաղմնավորումը, երեխային «յուրացնել» և այլն»,- ասում է պարոն Մխիթարյանը: Յուրաքանչյուր պայմանագիր կազմվում է անհատական` փոխնակ մոր թեկնածուի և կենսաբանական ծնողների պահանջներին համապատասխան: «Սիրունյան» իրավաբանական գրասենյակի տնօրեն, ՀՀ փաստաբանների պալատի փաստաբան Ալեքսանդր Սիրունյանը, ով մասնագիտացել է փոխնակ մայրերի ու կենսաբանական ծնողների համար երկուստեք պայմանագրեր կազմելու գործում, ընդգծում է, որ այդ պայմանագիրն ազատ է, սահմանափակումները պայմանավորված են միայն համապատասխան օրենքի դրույթներով: Մնացածը ինչն օրենքը չի արգելում և բանականությանը մոտ է` կարող է ներառվել պայմանագրի կետերում թե փոխնակ մոր թեկնածուի, թե կենսաբանական ծնողների առաջարկով:
Պայմանագիրը նախ կազմում է հմուտ իրավաբանը, ապա կողմերն իրենց լրացումներն են առաջարկում: Պարոն Սիրունյանը գիտի դեպքեր, երբ կողմերն անհեթեթ առաջարկներ են ներկայացրել, բայց եղել են նաև շատ տրամաբանական առաջարկներ: «Երբեմն պայմանագրում այնպիսի կետեր են ներառում, ինչպես օրինակ` հղիի հագուստ գնելու պարտավորությունը կենսաբանական ծնողների ուսերին դնելը»,- ասում է փաստաբանը: Պայմանագիրը սովորաբար 15-18 էջից է բաղկացած լինում և նախատեսում է կողմերի փոխադարձ իրավունքները և պարտավորությունները, երաշխավորում նրանց թե մարդկային, թե իրավաբանական ճիշտ շփումը, որպեսզի հետագայում անորոշություններ չառաջանան:
Պայմանագրում հստակորեն նշված է, որ կենսաբանական ծնողը կամ լիազորված անձն իրավունք ունի ժամանակ առ ժամանակ ստուգել փոխնակ մոր կենցաղը: Արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որ կարող է վնասել պտղին: Փոխնակ մայրն իրավունք չունի ֆիզիկական ծանր աշխատանք կատարել: Իհարկե հնարավոր չէ պայմանագրով նախատեսել կյանքի բոլոր անակնկալներն ու դրանց ելքերը, բայց հիմնականները ներառվում են պայմանագրում:
Պայմանագիրը նախատեսում և կարգավորում է ռիսկերը, օրինակ` հղիության վաղաժամ ընդհատումը, հղիության շրջանում պտղի որևէ արատ հայտնաբերելը կամ երեխայի` արատով լույս աշխարհ գալը: Եթե հղիության վաղաժամ ընդհատումը` վիժումը փոխնակ մոր մեղքով է կատարվել, նա է պատասխանատվությունը կրում, իսկ եթե բուժհիմնարկը կամ կենսաբանական ծնողները հետևողական չեն եղել` նրանք են պատասխանատու և գումարային փոխհատուցում են վճարում:
Եթե երեխան ծնվում է այնպիսի արատով, որը մինչծննդյան շրջանում ախտորոշել հնարավոր չէ, օրինակ սրտի որևէ արատ, ապա պատասխանատվությունը չեն կրում ոչ փոխնակ մայրը, ոչ էլ բուժհաստատությունը, քանի որ անգամ գերժամանակակից սարքավորումներով այդ ախտանիշները հնարավոր չէ հայտնաբերել: Իսկ եթե բժշկական հետազոտության ժամանակ հայտնաբերվում են այդպիսի անբուժելի, կյանքի հետ անհամատեղելի կամ հետագայում հաշմանդամության հանգեցնող արատներ, ինչպես օրինակ դաունիզմը, ծնողներին առաջարկվում է հղիությունն ընդհատել: Այդ պարագայում փոխնակ մորը որոշակի գումարային փոխհատուցում է տրվում, որևէ կողմ պատասխանատվության ենթակա չէ:
Փոխնակ մայրության պատմության մեջ քիչ չեն դեպքերը, երբ կենսաբանական ծնողները նախքան երեխայի լույս աշխարհ գալն ամուսնալուծվել են կամ եղել են դեպքեր, որ նրանք դժբախտ պատահարի հետևանքով զոհվել են: Նման դեպքերում փոխնակ մայրն ամեն դեպքում երեխային ծննդաբերում է, և օրենքը համապատասխան կարգով նախատեսում է, որ ծնված երեխան առաջին հերթի ժառանգ է, իսկ եթե ամուսնալուծվելով` ծնողը կամ ծնողները հրաժարվում են երեխայից` պետությունը նրանցից գանձում է երեխային մինչև 18 տարեկան պահելու գումարը: Ընդ որում փոխնակ մայրը կարող է երեխային ինքը վերցնել: Այս դեպքում ալիմենտները վճարվում են նրան: Օրենքն այդ առումով շատ խիստ է և ապագա երեխայի շահերն է պաշտպանում:
Բարեբախտաբար երեխայի հարգն իմացող հայ ծնողները երբեք չեն հրաժարվում այլընտրանքային ճանապահով ծնված իրենց զավակից: «Պատկերացնո՞ւմ եք` որքան են այդ ծնողները երազել գոնե մեկ երեխա ունենալ, տանջալի սպասման տարիներ են անցկացրել, մեծ գումարներ ծախսել, ու ինչ երջանկություն է` միանգամից երկուսը, երեքը, անգամ չորսն են ծնվել: Հայերը երեխային չեն թողնում: Համենայնդեպս ես նման դեպք չեմ արձանագրել»:
Գուցե այս ռիսկերը հաշվի առնելով` փոխնակ մայրությունն օրենքով արգելված է աշխարհի շատ երկրներում` Ավստրիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ի որոշ նահանգներում, Իտալիայում, Շվեյցարիայում և Գերմանիայում: Օրենքը խախտելու համար այդ երկրներում նախատեսվում է համապատասխան պատիժ` ընդհուպ մինչև ազատազրկում: Օրինակ Գերմանիայում օրինազանցին երեք տարվա ազատազրկում է սպասում և տուգանք: Ֆրանսիայում այդ տուգանքը հասնում է 45 հազար եվրոյի: Եվ այդ երկրների չբեր կանայք փորձում են բաղձալի երեխային «ծննդաբերել» այն երկրներում, որտեղ փոխնակ մայրությունը օրենքով թույլատրվում և կարգավորվում է:
Հայաստանն այդպիսի շատ զույգերի երեխաների համար է ծննդավայր դարձել. հայ փոխնակ մայրերը լույս աշխարհ են բերել օտարազգի կենսաբանական ծնողների զավակներին: Նույնիսկ արձանագրվել են դեպքեր, երբ ծնողները համասեռական զույգեր են եղել: Բայց շուտով արտասահմանցիները կզրկվեն Հայաստանում փոխնակ մայրերի ծառայություններից օգտվելու հնարավորությունից, քանի որ Վերարտադրողական օժանդակ տեխնոլոգիաների կիրառման մասին ՀՀ օրենքում փոփոխությունների փաթեթ է կազմվել, և ներկայացվել է ԱԺ: Փաթեթում ներառված են արտասահմանցիներին ներկայացվող մի շարք խիստ սահմանափակումներ: «Կարծում եմ` փոփոխությունները դրական կողմեր ունենալով հանդերձ` մեր երկրում կվնասեն փոխնակ մայրության ինստիտուտին: Եթե մինչ այսօր օտարերկրացին իրավունք ուներ օրինականորեն օգտվելու Հայաստանի քաղաքացուհու ծառայություններից` ապա օրենքի վերանայման դեպքում նա կզրկվի այդ իրավունքից:
Այն, որ այլազգիների համար Հայաստանում փոխնակ մայր գտնելու հնարավորությունը սահմանափակվելու է` ողջունելի է, քանի որ մենք «միջազգային արգանդի» վարկանիշ չենք ուզում ունենալ: Նոր օրենքով նաև արտասահմանում բնակվող ու այլ երկրների քաղաքացի, բայց ազգությամբ հայ ընտանիքներ են զրկվելու Հայաստանում փոխնակ մայր վարձելու հնարավորությունից: Հայ ընտանքիների հանդեպ օրենքը պետք է ավելի մեղմ լինի, քանզի դա օգնություն է հայրենակցին: Իր մտահոգությունն է հայտնում պարոն Մխիթարյանը` հավելելով, որ այդ դեպքում շատ հնարավոր է` օտարերկրացիների համար անօրինական ուղիներ բացվեն: