Մի քանի ամիս առաջ «Հայաստանի զրուցակիցը» գրեց այն մասին, որ Ադրբեջանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի պատմության ինստիտուտը պատրաստվում է «մոտակա 4-5 տարում նորովի վերաշարադրել Ադրբեջանի պատմությունը»: Հիշեցնեմ, որ սա ուղիղ մեջբերում է: Այս բավականին արտասովոր մտադրության մասին անձամբ հայտարարել է հենց այդ հաստատության տնօրեն, ադրբեջանական Միլի մեջլիսի պատգամավոր Յաղուբ Մահմուդովը: Նա հանրությանը բառացիորեն հետևյալն է հայտնել. «Մտադրություն կա հրատարակության պատրաստել Ադրբեջանի պատմության սկզբունքայնորեն նոր եռահատոր, որը համապատասխանի ժամանակակից բոլոր պահանջներին»:
Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարելի է ստեղծել երկրի ու ժողովրդի նոր, ժամանակակից բոլոր պահանջներին համապատասխանող պատմություն, եթե պատմությունն ինքնին արդեն գոյություն ունի... Իհարկե, ադրբեջանցիները ներքին սպառման համար կարող են ինչ պատմություն ասես` գրել: Հայտնի է, որ նրանք միշտ են այդպես վարվել` փոխելով և կեղծելով փաստերը, պատմական գործընթացների համատեքստից առանձնացնելով ադրբեջանական քարոզչության համար նպաստավոր դրվագներ:
Այս անգամ ադրբեջանցի պատմաբանները, ինչպես նախապես հայտարարել էին, պատրաստվում են «վերացնել բոլոր այն անճշտությունները, սխալներն ու կեղծիքները, որոնք կան Ադրբեջանի պատմության վերաբերյալ նախկին աշխատություններում»: Բայց ի՞նչ մեղք ունեն նրանք, ովքեր կանգնած են եղել պատմության ակունքներում, ովքեր չխնայելով իրենց առողջությունը, կյանքը` պատմական իրադարձությունները գրի են առել՝ ինչով կարողացել են և ինչի վրա կարողացել են` մանրամասն հատորներ կազմելով ապագա, փաստորեն, անշնորհակալ սերունդների համար: Մի՞թե Հերոդոտոսի, Ստրաբոնի, Մովսես Խորենացու, Մարկո Պոլոյի աշխատությունները հեղեղված են այնպիսի «սխալներով, անճշտություններով ու կեղծիքներով», որ ադրբեջանցիները հանձն են առել դրանք վերացնելու «առաքելությունը»... Ի՞նչ իմաստ ունի վերաշարադրել այն, ինչն արդեն մի անգամ և թվում էր՝ մեկընդմիշտ արձանագրել են իրադարձությունների ականատեսները:
Դժվար թե մենք ստիպված լինեինք վերադառնալ այս պատմությանը, եթե օրերս Մահմուդովը հանդես չգար հերթական հայտարարությամբ, որն առաջին հայացքից անառողջ մարդու ցնդաբանություն է հիշեցնում: Հիմա էլ Ադրբեջանի գիտությունների ազգային ակադեմիան (ակնհայտորեն՝ պատմությունը «ժամանակակից բոլոր պահանջներին համապատասխանեցնելու» նախանշված ծրագրի շրջանակներում) փաստաթղթեր է նախապատրաստել Հաագայի Միջազգային քրեական դատարան ներկայացնելու համար, որոնք պետք է «հիմք դառնան ադրբեջանցիների հանդեպ հայերի իրագործած ցեղասպանության ակտերի քննության համար» (ես միտումնավոր «ցեղասպանություն» բառը չակերտների մեջ չեմ դնում, քանի որ Մահմուդովի շարադրանքում ոչ մի չակերտ էլ չկա: Չէ՞ որ բառը կամայականորեն չակերտի մեջ դնելը նույնն է, ինչ այն իմաստափոխելը: Ընդ որում ադրբեջանական լրատվամիջոցները հայերին վերաբերող շարադրանքներում «ցեղասպանություն» բառը չակերտում են, նույնիսկ երբ մեջբերում են այնպիսի գործիչների խոսքեր, ովքեր ամեևին էլ հակված չեն Հայոց ցեղասպանության փաստը կասկածի տակ դնել):
Մահմուդովի խոսքերով, որոնք հաճույքով տարածել են ադրբեջանական լրատվամիջոցները, երբ երկրի գլխավոր դատախազությունը հետաքննի այդ հանցագործությունները, փաստաթղթերի չորս հատորները կներկայացվեն Միջազգային քրեական դատարան: Այդ քննությունը փաստորեն իրականացվում է ինստիտուտի «հավաքած ու նախապատրաստած» փաստաթղթերի հիման վրա:
Որպեսզի ընթերցողի համար գոնե մի քիչ հասկանալի դառնա, թե ինչ նկատի ունի պատմաբան-պատգամավորը, հայտնեմ, որ այդ բացառիկ (քանի որ այդպիսիք առայսօր պարզապես բնության մեջ գոյություն չեն ունեցել) «փաստաթղթերում» «արտացոլված են ոչ միայն ցեղասպանության փաստերը, որոնք Բաքվի նահանգում իրագործել են Ստեփան Շահումյանի ավազակային ջոկատները` անցած դարասկզբին, այլև այն գազանությունները, որոնք հայերը իրականացրել են Ադրբեջանի մյուս տարածքներում»:
Դրան հաջորդում է ադրբեջանական ժողովրդի պատմության «փաստերի» ստանդարտ հավաքածուն, այն վերաշարադրվում է ուղղակի աչքի առաջ. «1813 և 1828 թթ. ստորագրված Գյուլիստանի ու Թուրքմենչայի պայմանագրերը սկիզբ դրեցին ադրբեջանական ժողովրդի և ադրբեջանական պատմական հողերի տրոհմանը: Ազգային ողբերգության շարունակությունը դարձավ Ադրբեջանի հողերի գրավումը: Կարճ ժամանակում իրականացվեց ադրբեջանական հողերի վրա հայերի զանգվածային վերաբնակեցում: Ցեղասպանությունը դարձավ ադրբեջանական հողերի զավթման անբաժան մասը»:
Հետո կենացներն ավելի են քաղցրանում: «Չնայած Իրևանի, Նախիջևանի և Ղարաբաղի խանությունների տարածքներում բնակվող հայերը փոքրամասնություն էին կազմում այնտեղ ապրող ադրբեջանցիների համեմատությամբ` նրանք իրենց պաշտպանների հովանավորությամբ կարողացան ստեղծել «հայկական շրջան»: Դրանով էլ հիմք դրվեց ադրբեջանցիներին իրենց հողերից վտարելու և նրանց ոչնչացնելու քաղաքականությանը: Ադրբեջանական հողերի վրա այդ մտացածին վարչական միավորի ստեղծումն արդարացնելու համար իրականացվեցին լայնածավալ ծրագրեր, որոնց նպատակը Հայաստանի, Ադրբեջանի և ընդհանրապես Կովկասի պատմության կեղծումն էր»:
Եթե հարցնելու լինեք համաշխարհային պատմությունը վերաշարադրելու ուղղությամբ ադրբեջանցի պատմաբան պատգամավորների գործադրած ճիգերի հանդեպ իմ անձնական վերաբերմունքի մասին` համառոտ կերպով այն այսպես կհնչի. ձեր պատմությունը վերաշարադրեք այնպես, ինչպես ուզում եք, որպեսզի այն ավելի հնչեղ դառնա, բայց պետք չէ բռնաբարել համաշխարհային պատմագրությունը` դրանով իսկ հիմարների տեղ դնելով բազմաթիվ լրջագույն գիտնականների: Համենայնդեպս ուզում եմ հավատալ, որ չնայած Հաագայի տրիբունալի պատերի ներսում վերջերս անցած «դարի դատավարություններին», որոնց արդարացիությունն առայսօր վիճահարույց է, այդ ազդեցիկ դատական կառույցի պատերում այնուամենայնիվ կգտնվեն մասնագետներ կամ պարզապես ազնիվ իրավաբաններ, ովքեր մասնագիտական կրթություն ստանալիս մյուս պարտադիր գիտությունների հետ պատմություն էլ են ուսումնասիրել: Հասկանալու համար, թե ով է խոսում «ցեղասպանության ակտերի» մասին, նրանցից հավանաբար կպահանջվի վերընթերցել նաև նորագույն պատմությունը` Սումգայիթում աննախադեպ դաժանությամբ իրագործված հայերի կոտորածով, Բաքվի ու Կիրովաբադի ջարդերով, ինտերնացիոնալ Ադրբեջանից մազապուրծ փախած հարյուրհազարավոր հայ փախստականներով: Այն երկրի պատմությունը, որը ծնել է քնած մարդուն կացնահարելու ընդունակ սպաներ և միայն այն պատճառով, որ նա հայ է: Եվրոպայում չպետք է մոռանան, որ նման սպաները Ադրբեջանում միանգամից ազգային հերոսներ են դառնում:
«Ամենայն հավանականությամբ Ադրբեջանում մտածում են, որ արևմտյան քաղաքական գործիչներն այնքան անհեռատես և հիմար են, որ պատրաստ են կուլ տալ ադրբեջանցիների ցանկացած պարզունակ սադրանք: Վստահ եմ, որ պրոֆեսիոնալ քաղաքագետները լավատեղյակ են տարածաշրջանային գործընթացներին, շատ ավելի լավ են հասկանում ամեն ինչի էությունը, քան իրենք՝ ադրբեջանցիները: Եվ մեր հարևանների նմանօրինակ քայլերը կարող են միայն ծիծաղ առաջացնել»: Կարծում եմ՝ հայ պատգամավոր Արա Նռանյանի այս կարծիքին շատերը հավանություն կտան՝ պատմության և ոչ թե մերկապարանոց քարոզչության համար պատասխանատու են եթե ոչ բոլոր գիտնականները, ապա գոնե՝ նրանց ճնշող մեծամասնությունը:
Այն պարզ հարցին, թե ինչու են ադրբեջանցիները նման ոչ ստանդարտ մեթոդներով գործում` հետևեց պարզ պատասխան. «Լինելով գրեթե ֆաշիստական և հակաժողովրդավարական պետություն, որտեղ այլատյացությունը վաղուց պետական գաղափարախոսություն է դարձել, Ադրբեջանն ակտիվորեն գործածում է գեբելսյան քարոզչության հնարքները` որքան լկտի է սուտը, այնքան ավելի հեշտությամբ են դրան հավատում»: Ավելի լավ չես ձևակերպի:
Մեզ մնում է միայն հավելել, որ պատմությունն արդեն ապացուցել է, թե որն է լինում նման պետությունների վերջը:
Բայց վերջում մի բան էլ կուզենայի հավելել: Սրտանց շնորհավորում ենք Հայաստանի արտգործնախարարությանը՝ գալիք Ամանորի կապակցությամբ: Ոչինչ, որ Ադրբեջանի նման երկիրը դառնում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ և հիմա էլ ամբողջ 4 հատոր է պատրաստում Հաագայի դատարանի համար: Մաղթում եմ, որ մեր արտգործնախարարության բոլոր աշխատակիցների համար հաջորդ տարին անցնի առանց ավելորդ գլխացավանքների: Շնորհավոր Նոր տարի:
Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարելի է ստեղծել երկրի ու ժողովրդի նոր, ժամանակակից բոլոր պահանջներին համապատասխանող պատմություն, եթե պատմությունն ինքնին արդեն գոյություն ունի... Իհարկե, ադրբեջանցիները ներքին սպառման համար կարող են ինչ պատմություն ասես` գրել: Հայտնի է, որ նրանք միշտ են այդպես վարվել` փոխելով և կեղծելով փաստերը, պատմական գործընթացների համատեքստից առանձնացնելով ադրբեջանական քարոզչության համար նպաստավոր դրվագներ:
Այս անգամ ադրբեջանցի պատմաբանները, ինչպես նախապես հայտարարել էին, պատրաստվում են «վերացնել բոլոր այն անճշտությունները, սխալներն ու կեղծիքները, որոնք կան Ադրբեջանի պատմության վերաբերյալ նախկին աշխատություններում»: Բայց ի՞նչ մեղք ունեն նրանք, ովքեր կանգնած են եղել պատմության ակունքներում, ովքեր չխնայելով իրենց առողջությունը, կյանքը` պատմական իրադարձությունները գրի են առել՝ ինչով կարողացել են և ինչի վրա կարողացել են` մանրամասն հատորներ կազմելով ապագա, փաստորեն, անշնորհակալ սերունդների համար: Մի՞թե Հերոդոտոսի, Ստրաբոնի, Մովսես Խորենացու, Մարկո Պոլոյի աշխատությունները հեղեղված են այնպիսի «սխալներով, անճշտություններով ու կեղծիքներով», որ ադրբեջանցիները հանձն են առել դրանք վերացնելու «առաքելությունը»... Ի՞նչ իմաստ ունի վերաշարադրել այն, ինչն արդեն մի անգամ և թվում էր՝ մեկընդմիշտ արձանագրել են իրադարձությունների ականատեսները:
Դժվար թե մենք ստիպված լինեինք վերադառնալ այս պատմությանը, եթե օրերս Մահմուդովը հանդես չգար հերթական հայտարարությամբ, որն առաջին հայացքից անառողջ մարդու ցնդաբանություն է հիշեցնում: Հիմա էլ Ադրբեջանի գիտությունների ազգային ակադեմիան (ակնհայտորեն՝ պատմությունը «ժամանակակից բոլոր պահանջներին համապատասխանեցնելու» նախանշված ծրագրի շրջանակներում) փաստաթղթեր է նախապատրաստել Հաագայի Միջազգային քրեական դատարան ներկայացնելու համար, որոնք պետք է «հիմք դառնան ադրբեջանցիների հանդեպ հայերի իրագործած ցեղասպանության ակտերի քննության համար» (ես միտումնավոր «ցեղասպանություն» բառը չակերտների մեջ չեմ դնում, քանի որ Մահմուդովի շարադրանքում ոչ մի չակերտ էլ չկա: Չէ՞ որ բառը կամայականորեն չակերտի մեջ դնելը նույնն է, ինչ այն իմաստափոխելը: Ընդ որում ադրբեջանական լրատվամիջոցները հայերին վերաբերող շարադրանքներում «ցեղասպանություն» բառը չակերտում են, նույնիսկ երբ մեջբերում են այնպիսի գործիչների խոսքեր, ովքեր ամեևին էլ հակված չեն Հայոց ցեղասպանության փաստը կասկածի տակ դնել):
Մահմուդովի խոսքերով, որոնք հաճույքով տարածել են ադրբեջանական լրատվամիջոցները, երբ երկրի գլխավոր դատախազությունը հետաքննի այդ հանցագործությունները, փաստաթղթերի չորս հատորները կներկայացվեն Միջազգային քրեական դատարան: Այդ քննությունը փաստորեն իրականացվում է ինստիտուտի «հավաքած ու նախապատրաստած» փաստաթղթերի հիման վրա:
Որպեսզի ընթերցողի համար գոնե մի քիչ հասկանալի դառնա, թե ինչ նկատի ունի պատմաբան-պատգամավորը, հայտնեմ, որ այդ բացառիկ (քանի որ այդպիսիք առայսօր պարզապես բնության մեջ գոյություն չեն ունեցել) «փաստաթղթերում» «արտացոլված են ոչ միայն ցեղասպանության փաստերը, որոնք Բաքվի նահանգում իրագործել են Ստեփան Շահումյանի ավազակային ջոկատները` անցած դարասկզբին, այլև այն գազանությունները, որոնք հայերը իրականացրել են Ադրբեջանի մյուս տարածքներում»:
Դրան հաջորդում է ադրբեջանական ժողովրդի պատմության «փաստերի» ստանդարտ հավաքածուն, այն վերաշարադրվում է ուղղակի աչքի առաջ. «1813 և 1828 թթ. ստորագրված Գյուլիստանի ու Թուրքմենչայի պայմանագրերը սկիզբ դրեցին ադրբեջանական ժողովրդի և ադրբեջանական պատմական հողերի տրոհմանը: Ազգային ողբերգության շարունակությունը դարձավ Ադրբեջանի հողերի գրավումը: Կարճ ժամանակում իրականացվեց ադրբեջանական հողերի վրա հայերի զանգվածային վերաբնակեցում: Ցեղասպանությունը դարձավ ադրբեջանական հողերի զավթման անբաժան մասը»:
Հետո կենացներն ավելի են քաղցրանում: «Չնայած Իրևանի, Նախիջևանի և Ղարաբաղի խանությունների տարածքներում բնակվող հայերը փոքրամասնություն էին կազմում այնտեղ ապրող ադրբեջանցիների համեմատությամբ` նրանք իրենց պաշտպանների հովանավորությամբ կարողացան ստեղծել «հայկական շրջան»: Դրանով էլ հիմք դրվեց ադրբեջանցիներին իրենց հողերից վտարելու և նրանց ոչնչացնելու քաղաքականությանը: Ադրբեջանական հողերի վրա այդ մտացածին վարչական միավորի ստեղծումն արդարացնելու համար իրականացվեցին լայնածավալ ծրագրեր, որոնց նպատակը Հայաստանի, Ադրբեջանի և ընդհանրապես Կովկասի պատմության կեղծումն էր»:
Եթե հարցնելու լինեք համաշխարհային պատմությունը վերաշարադրելու ուղղությամբ ադրբեջանցի պատմաբան պատգամավորների գործադրած ճիգերի հանդեպ իմ անձնական վերաբերմունքի մասին` համառոտ կերպով այն այսպես կհնչի. ձեր պատմությունը վերաշարադրեք այնպես, ինչպես ուզում եք, որպեսզի այն ավելի հնչեղ դառնա, բայց պետք չէ բռնաբարել համաշխարհային պատմագրությունը` դրանով իսկ հիմարների տեղ դնելով բազմաթիվ լրջագույն գիտնականների: Համենայնդեպս ուզում եմ հավատալ, որ չնայած Հաագայի տրիբունալի պատերի ներսում վերջերս անցած «դարի դատավարություններին», որոնց արդարացիությունն առայսօր վիճահարույց է, այդ ազդեցիկ դատական կառույցի պատերում այնուամենայնիվ կգտնվեն մասնագետներ կամ պարզապես ազնիվ իրավաբաններ, ովքեր մասնագիտական կրթություն ստանալիս մյուս պարտադիր գիտությունների հետ պատմություն էլ են ուսումնասիրել: Հասկանալու համար, թե ով է խոսում «ցեղասպանության ակտերի» մասին, նրանցից հավանաբար կպահանջվի վերընթերցել նաև նորագույն պատմությունը` Սումգայիթում աննախադեպ դաժանությամբ իրագործված հայերի կոտորածով, Բաքվի ու Կիրովաբադի ջարդերով, ինտերնացիոնալ Ադրբեջանից մազապուրծ փախած հարյուրհազարավոր հայ փախստականներով: Այն երկրի պատմությունը, որը ծնել է քնած մարդուն կացնահարելու ընդունակ սպաներ և միայն այն պատճառով, որ նա հայ է: Եվրոպայում չպետք է մոռանան, որ նման սպաները Ադրբեջանում միանգամից ազգային հերոսներ են դառնում:
«Ամենայն հավանականությամբ Ադրբեջանում մտածում են, որ արևմտյան քաղաքական գործիչներն այնքան անհեռատես և հիմար են, որ պատրաստ են կուլ տալ ադրբեջանցիների ցանկացած պարզունակ սադրանք: Վստահ եմ, որ պրոֆեսիոնալ քաղաքագետները լավատեղյակ են տարածաշրջանային գործընթացներին, շատ ավելի լավ են հասկանում ամեն ինչի էությունը, քան իրենք՝ ադրբեջանցիները: Եվ մեր հարևանների նմանօրինակ քայլերը կարող են միայն ծիծաղ առաջացնել»: Կարծում եմ՝ հայ պատգամավոր Արա Նռանյանի այս կարծիքին շատերը հավանություն կտան՝ պատմության և ոչ թե մերկապարանոց քարոզչության համար պատասխանատու են եթե ոչ բոլոր գիտնականները, ապա գոնե՝ նրանց ճնշող մեծամասնությունը:
Այն պարզ հարցին, թե ինչու են ադրբեջանցիները նման ոչ ստանդարտ մեթոդներով գործում` հետևեց պարզ պատասխան. «Լինելով գրեթե ֆաշիստական և հակաժողովրդավարական պետություն, որտեղ այլատյացությունը վաղուց պետական գաղափարախոսություն է դարձել, Ադրբեջանն ակտիվորեն գործածում է գեբելսյան քարոզչության հնարքները` որքան լկտի է սուտը, այնքան ավելի հեշտությամբ են դրան հավատում»: Ավելի լավ չես ձևակերպի:
Մեզ մնում է միայն հավելել, որ պատմությունն արդեն ապացուցել է, թե որն է լինում նման պետությունների վերջը:
Բայց վերջում մի բան էլ կուզենայի հավելել: Սրտանց շնորհավորում ենք Հայաստանի արտգործնախարարությանը՝ գալիք Ամանորի կապակցությամբ: Ոչինչ, որ Ադրբեջանի նման երկիրը դառնում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ և հիմա էլ ամբողջ 4 հատոր է պատրաստում Հաագայի դատարանի համար: Մաղթում եմ, որ մեր արտգործնախարարության բոլոր աշխատակիցների համար հաջորդ տարին անցնի առանց ավելորդ գլխացավանքների: Շնորհավոր Նոր տարի:
