Արդեն վաղուց ականջ է ծակում այն արտահայտությունը, թե Հայաստանում ժամանակակից գրականություն գոյություն չունի, մերօրյա գրողներ այլևս չկան, ու նոր գրքեր չեն գրվում: Իրականությունը կոծկող քաղաքականության նպատակն անհասկանալի է, բայց եթե այդ արտահայտությանն այլ տեսանկյունից նայենք, ապա գուցեև ասածի մեջ ճշմարտության հատիկ գտնենք. հայ գրողն այսօր «գոյություն չունի», քանի որ իր գրողական վաստակով չի կարող գոյատևել, ուր մնաց` նոր ստեղծագործություններ գրելու համար ադյունավետ պայմաններ ապահովի` ուրիշ գործերով չծանրաբեռնվելով: Բայց Աստծո տված շնորհը ներսում պահել չկարողանալով` գրողը մեր օրերում էլ շարունակում է նոր ստեղծագործություններ հրամցնել, միայն թե դրանք չգիտես ինչու` այդպես էլ ճիշտ հասցեատիրոջը չեն գտնում և մնում են չընթերցված: Իսկ ավելի «բախտավորների» բովանդակությանը հիմնականում ծանոթանում են հեղինակի մտերիմները, երկրպագուներն ու հարազատները: Սա մեր իրականությունն է, մի ժողովրդի, ում համար գիրքը դարեր ի վեր պաշտամունքի առարկա է եղել, իսկ գիրք գնելու, ընթերցելու արվեստը` արմատացած ավանդույթ: Այդ ավանդույթներն այսօր մեզանում վերացել են, այնինչ Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում, անգամ Ռուսաստանում գրողն ապրում է իր ընթերցողների շնորհիվ, ովքեր գնելով նրա ստեղծագործությունները` կլորիկ հոնորարներ են ապահովում: Եվ պատկերացրեք` օրինակ ԱՄՆ-ում ու Ռուսաստանում կան ստեղծագործողներ, ում տարեկան վաստակը տասնյակ միլոնավոր դոլարների է հասնում: Աստղաբաշխական այդ թվերի մասին մեր մտավորականները երազել ագամ չեն կարող: Ամերիկյան Forbes ամսագիրն անցած տարի ներկայացրել էր 2011 թ. ամենաշատը հրատարակված և իրենց գրքերի ամենամեծ եկամուտներ ստացած գրողների տասնյակը, որը գլխավորում է ամերիկացի գրող, թրիլերների հեղինակ 64-ամյա Ջեյմս Փաթերսոնը: Մեկ տարվա ընթացքում նա հասցրել է 84 մլն ԱՄՆ դոլար վաստակել, իսկ երկրորդ հորիզոնականում հայտնված Դանիելա Սթիլը` 35 մլն դոլար: Նրան հաջորդում է ճանաչված գրող Սթիվեն Քինգը` 28 մլն դոլար շահույթով: Վարկանիշային աղյուսակը գլխավորող Ջեյմս Փաթերսոնն իր «Եվ եկավ սարդը» ու «Համբուրելով աղջիկներին» ստեղծագործությունների շնորհիվ 2010 թ. վաստակել էր 70 մլն դոլար` կրկին գլխավորելով այդ տարվա ամենաշատ վաստակած գրողների վարկանիշային ցուցակը: Ռուսաստանում գրողների մտքի արգասիքը պակաս շահութաբեր չէ: Բայց այդ հարցում բոլորի բախտը չէ, որ բերում է: Դետեկտիվների հանրահայտ հեղինակ Դարյա Դոնցովայի (Ագրիպինա Վասիլևա) կարողությունն ըստ հավաստի աղբյուրների` գերազանցում է 14 մլն դոլարը:   Հաջողակների ցուցակում են Տատյանա Շիլովան, Յուլյա Շիլովան, Բորիս Ակունինը (Գեորգի Չխարտիշվիլի), ում ստեղծագործությունները ևս մեծ պահանջարկ են վայելում Ռուսաստանում և նրա սահմաններից դուրս: Նրանց ստացած հոնորարները մեր գրողների համար տպավորիչ են և անգամ նախանձելի: Բնականաբար այդ հեղինակների աշխատած գումարներն ուղիղ համեմատական են ստեղծագործությունների տպաքանակի և վաճառքի հետ: Ռուսաստանում մեծ հռչակ վայելող Դոնցովայի գրքերի տպաքանակը հասնում է մի քանի միլիոնի: «Գրքերի տեսություն» թերթի տվյալներով նրա վաճառված գրքերի ընդհանուր տպաքանակը 10 միլիոն է: Միայն 2004 թ. վիպասանուհին 99 գիրք է հրատարակել` 2 մլն ընդհանուր տպաքանակով: Բայց տպագրվող ռուս հեղինակների միայն 10 տոկոսն է պատկառելի հոնորարներ ստանում: Մնացածները լրացուցիչ հասույթի հույսին են` դասախոսություններ, հաղորդումներ, սցենարներ` գովազդային հոլովակների համար:
 Հայաստանում հայ գրողի գրքի ամենամեծ տպաքանակը հազիվ է հասնում 1    000-ի, սովորաբար դրանք լույս են տեսնում 400-500 օրինակով, ըստ որում դրանց մեծ մասին այդպես էլ «բախտ չի վիճակվում» ընթերցող ունենալ: ԱՄՆ-ում և Արևմուտքում գիրք ընթերցողների պակաս չկա, և գեղարվեստական գրականություն ստեղծող գրողը կարող է հույսը դնել իր շնորհի վրա` վստահ լինելով, որ վեպը գրելուց հետո գումարներ չի «մուրալու» այն հրատարակելու, հետո էլ` չնչին հոնորարի դիմաց դրանք իրացնելու մասին, ինչպես մեր գրողներն են ստիպված անել: Թեև նրանք հիմնականում հրաժարվում են հոնորարից` փոխարենը հրատարակչատնից պահանջելով հրատարակված գրքի տպաքանակից մեկ-երկու տասնյակ օրինակ իրենց տրամադրել` նվիրելու համար:
Այդ աշխատաոճը մեզ ժառանգվել է խորհրդային կարգերից և ցավոք` որևէ փոփոխության չի ենթարկվել. նոր հասարակարգում գործում են հին օրենքները: Խորհրդային տարիներին, ճիշտ է, գրողի գործերը մեծածավալ տպաքանակ ունեին, սակայն նրան միայն որոշակի հոնորար էր վճարվում: Հեղինակն անշուշտ դրանով գոհանում էր: Այն տարիներին Հայաստանում կար 3    000 գրադարան, և պետությունը բոլորին նոր տպագրված գրքից մեկական օրինակ էր ուղարկում: Այնպես որ գոնե 4    000 օրինակը ցանկացած գրքի համար երաշխավորված էր: Կային գործեր, որոնք 5-10, անգամ 25 հազար տպաքանակով էին լույս տեսնում, նշանավոր գրողների գրքերը` մինչև 50 հազարով: Եվ շատ արագ սպառվում էին: Նորայր Ադալյանը հիշում է, որ այն տարիներին նրա գրքերից մեկը` «Վկան», լույս է տեսել 200 հազար տպաքանակով: Դրանից հեղինակին փոքր հոնորար վճարեցին: Անցած դարի 90-ականներից սկսած` հայ գրողին իր գրքերի համար կամ գրոշներ էին տալիս, կամ ընդհանրապես` խորհուրդ էին տալիս գոհանալ նրանով, որ իր ստեղծագործությունը տպագրվել է. «20 տարում շուրջ 10 գիրք եմ հրատարակել, մամուլում բազմաթիվ հոդվածներ ու պատմվածքներ տպագրել: Եվ 20 դրամ հոնորար չեմ ստացել: Ես բացառություն չեմ», ասում է Նորայր Ադալյանը:
 Խորհրդային տարիներին գրողները բարձր վարկանիշ ու հատուկ կարգավիճակ ունեին, նրանց հարգում էին, պետությունը հովանավորում էր, նրանց համար մշակույթի տներ էին կառուցվում, բարձրակարգ թաղամասերում բնակարաններ էին հատկացվում, գրողներն իրենց հանգստյան տներն ունեին, տպարանները, պոլիկլինիկան և պետական միջոցներով ամեն տարի մեկնում էին հանգստանալու, բնության գրկում ստեղծագործելու: Ճիշտ է` արևմտյան չափորոշիչներով նրանց աշխատավարձերը բավականին համեստ էին, բայց այնքան էր բավարարում, որ չէին մտածում եկամտի այլ աղբյուրներ գտնելու մասին: Համենայնդեպս գրականությունը «կերակրում» էր իր ստեղծողին: Թեև բանաստեղծ Հովիկ Հովեյանը համոզված է, որ «Գրականությունը գոնե Հայաստանում կերակրելու համար չի ստեղծվում: Այդպես է եղել գրեթե միշտ. միջնադարում, հետո էլ` վերածննդի դարաշրջանում և նախախորհրդային հասարակարգում գրողին միշտ աջակցել են մեկենասները, իսկ ինքը` ստեղծագործողը, շահույթ չի ստացել իր հրապարակած գրքից»: Բայց խորհրդային կարգերի ժամանակ գրողի կյանքում փոփոխություններ եղան, և պետությունը սկսեց հոգ տանել նրա համար: Այն ժամանակ մեկ գրքի հոնորարով գրողը կարող էր համեստ «շռայլություններ» թույլ տալ: Այսօր ինչո՞վ է ապրում հայ մտավորականը: Դասավանդում է այս կամ այն բուհում, աշխատում պետական ոչ առևտրային կազմակերպություններում, մասնավոր բիզնես հիմնում: Հենց Հովեյան բանաստեղծն ինքն էլ կողմնակի եկամտի աղբյուրներ ունի` դասավանդում է և ղեկավարում Ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնը: Դա նրան չի խանգարում` ստեղծագործել և գրքեր տպագրել: Վերջին գիրքը` «Հիշողության կավ» բանաստեղծությունների ժողովածուն, լույս է տեսել 2011 թ` 500 օրինակով: Գրքի լույսընծայմանն աջակցել են հովանավորները: Գրողը հաստատում է, որ ինքն այդ գրքից նյութական որևէ շահույթ չի ունեցել: Կան գրողներ, ովքեր թոշակի հույսով են ապրում և նվիրվում են միմիայն իրենց գրական կոչմանը: Գրող, հրապարակախոս Նորայր Ադալյանը, ով արդեն համալրել է թոշակառու մտավորականների շարքը, իմ այն հարցին, թե թոշակառու մտավորականն ինչո՞վ է ապրում, պատասխանեց` օդով: Եվ օդով ապրող գրողը դեռ պետք է ուժ ու եռանդ ունենա` հոգալու իր գրական գործը տպագրելու համար հովանավորներ ներգրավելու մասին, քանի որ Հայաստանում գրքերը տպագրում են կամ պետության հաշվին` պետպատվերով, կամ հովանավորների, որոնց, ափսոս, օրը ցերեկով հարկավոր է լապտերով  փնտրել: «Հովանավորներ հազվադեպ են գտնվում: Մենք դեռ շատ երկար նյութապաշտ ենք լինելու: Մեզ արվեստ, գրականություն, մշակույթ պետք չէ, որովհետև դա փող չի բերում: Մի գիշերում ռեստորաններում, խաղատներում կարող են հարյուրավոր հազարավոր դոլարներ ծախսել, բայց տասը դոլար չտալ, որպեսզի գիրք տպագրվի: Մեր մեծահարուստներն այդ գիտակցությունը չունեն», ասում է Նորայր Ադալյանը:
 Գիրք տպագրելու հարցում գրողին ցուցաբերված պետական աջակցությունը ցավին ամենևին դարման չէ, քանի որ այդ նպատակի համար բյուջեից շատ քիչ գումար է տրամադրվում: Բյուջեն տրամադրվում է ոչ միայն ժամանակակից հայ գրողների ստեղծագործությունները գրքի վերածելու, այլև պատմական, գիտահանրամատչելի ստեղծագործությունները, հայ դասականների գործերը, ինչպես նաև հանրագիտարաններ, բառարաններ, մանկական գրականություն տպագրելու համար: Այսինքն ժամանակակից հայ գրողի ստեղծագործությունները լույս ընծայելու համար սահմանափակ գումար է մնում...
 Իսկ ինչպե՞ս են ընտրվում պետպատվերով տպագրվող գրքերը: Հովիկ Հովեյանի պատմելով սովորաբար ՀՀ մշակույթի նախարարությունը ստեղծագործական միություններին հանձնարարում է որոշել, թե որ հեղինակի որ գիրքը տվյալ տարի պետք է տպագրվի: Առաջարկները ներկայացվում են նախարարություն կամ հեղինակների անունները, նրանց ստեղծագործությունների ծավալի և տպաքանակի մասին տեղեկությունները հանձնվում են հրատարակչատուն` առանց նախարարության միջնորդության: «Ես որպես գրող` կողմնակից եմ առավել կոշտ ընտրական համակարգի: Իսկ մեզանում սովորաբար գործում է հերթագրման սկզբունքը: Այսինքն` գրողը հերթագրվում է իր ստեղծագործությունը` պետպատվերի շրջանակում տպագրելու համար և համբերատար սպասում, թե որ թվականին իր գիրքը լույս կտեսնի: Հերթագրման համար հաշվի չեն առնվում ստեղծագործության որակը կամ գրականություն բերած նորույթը: Որակյալ գիրքը ևս պետք է սպասի, և դա երբեմն շատ երկար կարող է ձգվել», ասում է բանաստեղծը:
 Պետպատվերով հիմնականում տպագրվում են Հայաստանի գրողների միության անդամների, ինչպես նաև սփյուռքահայ գրողների գրքերը: Իսկ ով միության անդամ չէ` քիչ հավանական է, որ կարժանանա պետության աջակցությանը: Վերջերս առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում թարգմանական գրականության տպագրությանը: «Մեր գրականությունը, ցավոք, դրսում հայտնի չէ, առավել ևս ժամանակակից հայ գրողներին օտար ընթերցողը չի ճանաչում, մինչդեռ ճանաչելու դեպքում նրա գրքի սպառման հնարավորություններն ավելի  կմեծանան` օտար ընթերցողների շնորհիվ: Մենք այսօր սերտ կապեր ենք հաստատել Իրանի Իսլամական հանրապետության հետ: Պայմանավորվածություն կա, որ այս տարվանից սկսած` 12 հայ գրողի երկ պետք է թարգմանվի պարսկերեն և մատենաշարով տպագրվի», ասում է պարոն Հովեյանը: Բայց դա հայ գրողի կյանքում նյութական փոփոխությունների հեռակարներ չի բացում, քանի որ վարձատրությունը կատարվելու է ներկայումս գործող սկզբունքով` գրողին` գիրք, իսկ գրքի վաճառքից ստացված գումարները` հրատարակչատանը: