Հունվարի 21-ին կլրանար կոմպոզիտոր Առնո ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆԻ ծննդյան 90-ամյակը: Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում պահպանվում են հայ ականավոր կինոբեմադրիչ Լաերտ Վաղարշյանի արխիվային փաստաթղթերը, որոնց մեջ են նաև նրա հիշողությունները Առնո Բաբաջանյանի մասին, ում հետ լավ ընկերներ են եղել:
...Մոսկվայում սովորելու տարիներին Հայաստանի մշակույթի տան հանրակացարանում մենք, կարելի է ասել, ընդհանուր կյանքով էինք ապրում: Մենք ասելով` նկատի ունեմ քառասուն ստուդիականներին: Մեր կյանքը լի էր ամեն տեսակի արկածներով, վեճերով, անակնկալներով:

Առնոն գործունյա ուսանողներից էր, հաճախ էր ինքնատիպ միջոցառումներ կազմակերպում, բայցև ոչ մի վայրկյան չէր դադարում երաժիշտ լինելուց: Նա անբաժան էր դաշնամուրից, որը դրված էր կոմպոզիտորների սենյակում: Եթե անգամ բաժանվում էր՝ համերգ, կինո, թատրոն կամ էլ մարզադաշտ գնալու համար, իսկ վերադառնալուց հետո կրկին նետվում էր դեպի դաշնամուրը` երբեմն նույնիսկ վերարկուն հագին: Հաճախ ընդհատում էր խոսակցությունը և մոտենում դաշնամուրին: Մենք ընտելացել էինք նրան, որ Առնոն երբեմն մեր վեճերին, զրույցներին մասնակցում է դաշնամուրի առջև նստած: Թվում էր՝ եթե կարողանար դաշնամուրն իր հետ տանել, երբեք չէր բաժանվի նրանից: Չնայած նվագարանն այսպես թե այնպես ամենուրեք նրա հետ էր` նրա հոգում: Անդադար ստեղծագործում էր: Մշակույթի տանը նա գրեց "Հերոսական բալլադը" և "Տոկատան": Այդ ստեղծագործություններում արտացոլված էր մեր կյանքը` մեր երիտասարդությունը, երազանքները, ուժգին ցավը, գեղեցիկի հանդեպ հիացմունքը, վստահությունը:
Մշակույթի տանը ստուդիայի անդամների մասնակցությամբ հաճախակի համերգներ էին կազմակերպվում: Առնոն դրանց պարտադիր մասնակցում էր: Համերգից առաջ հուզվում էր, չնայած և ինքը, և մենք գիտեինք, որ հրաշալի է ելույթ ունենալու: Երբեմն նա լարվածությունը թոթափում էր ինքնահեգնանքով: Մի անգամ բեմ դուրս գալուց առաջ կանգնեց հայելու առաջ, դեմքը ծամածռեց, հետո քայլեց դեպի բեմ:
Պատահում էր, որ առավոտյան արթնանալուց հետո Առնոն երկար մնում էր անկողնում: Նա չէր հանդուրժում մեր հանդիմանանքները և ոչ մի բացատրություն չէր տալիս: Բայց մի անգամ, երբ քննարկում էինք, թե նա օրվա որ ժամին է ավելի արդյունավետ աշխատում, Առնոն ասաց.
- Առավոտյան, անկողնում: Հենց այդ ժամանակ են հայտնվում լավագույն մտքերը: Դրա համար էլ ես երբեմն երկար պառկում եմ անկողնում և մտքերս ձևակերպում:
Շփվելով ստուդիայի անդամների` կոմպոզիտորների, բեմադրիչների, գրողների, նկարիչների, բալետի արտիստների հետ՝ մենք կարողանում էինք իրարից շատ բան սովորել և հարստացնել մեր ներաշխարհը: Երվանդ Քոչարը, որ ապրում էր մեր հանրակացարանում, սիրում էր կրկնել այս լատինական ասացվածքը. "Արվեստը մի բան է, արտահայտչամիջոցները` միանգամայն այլ": Մենք ձգտում էինք ամբողջ խորությամբ ընկալել, յուրացնել այդ արտահայտչամիջոցները... Օր չկար, որ իրար չպատմեինք մեր տպավորությունները, նորությունները: Բնականաբար նաև հաճախ վիճում էինք: Երբեմն զարմանում էինք` ինչքան տարբեր ենք:
Մոսկվայում դժվար ժամանակներ էին: Մենք ձևավորվում էինք նաև որպես քաղաքացիներ: Շատ իրադարձային էին հետպատերազմական այդ տարիները. դաժան, ոչնչացնող քննադատություն Ախմատովայի և Զոշչենկոյի հասցեին, Կենտկոմի որոշումները՝ "Աստղ" և "Լենինգրադ" ամսագրերի, "Մեծ կյանք" ֆիլմի, "Հոկտեմբեր" օպերայի վերաբերյալ: Մենք ցնցվեցինք` իմանալով, որ ծանր տանելով անարդար քննադատությունը, Արամ Իլյիչը հիվանդանոց է ընկել: Ես կարծում եմ, որ այդ տարիների քննադատությունը Պրոկոֆևի, Շոստակովիչի, Խաչատրյանի հասցեին ավելի հասուն դարձրեց մեր ստուդիայի կոմպոզիտորներին:
Հասունանում էինք նաև որպես սովորական մարդիկ: Ուզում եմ պատմել մի դեպք, որը մեծ դեր խաղաց Առնոյի սկզբունքների ձևավորման հարցում և մեր` ականատեսներիս կյանքում` նույնպես:
Առնոն իրավամբ ամենատաղանդավոր ուսանողներից էր համարվում, նա վարժվել էր շրջապատի համարժեք վերաբերմունքին: Անհարգալից վերաբերմունք նա չէր տեսել: Եվ մի անգամ նկարիչ Վոլոդյա Այվազյանի հետ վեճի ժամանակ, չդիմանալով ծաղրական սրամտություններին, նրա դեմքին շպրտեց մոխրամանը: Դիպավ հոնքին: Արյուն եկավ: Բոլոր ներկաները կատարվածից ցնցված էին: Վոլոդյան մեզնից մի տասը տարով մեծ էր, դժվար կյանք էր ունեցել, սրամիտ էր, իսկ երբեմն էլ անտանելի կծու արտահայտություններ էր անում: Այս անգամ էլ այնպես խայթեց՝ Առնոն կորցրեց ինքնատիրապետումը...
Վերքը թաշկինակով փակելով` Վոլոդյան գնաց պոլիկլինիկա, տեղեկանք վերցրեց իրեն հասցված վնասվածքի աստիճանի վերաբերյալ, գնաց դատարան և Առնոյի դեմ հայց ներկայացրեց: Մեկ-երկու օր անց Առնոն ծանուցագիր ստացավ՝ այսինչ օրը պետք է ներկայանալ դատարան՝ որպես այսինչ հոդվածով ամբաստանյալ: Այդ հոդվածը նախատեսում էր մեկից երեք տարվա բանտարկություն:
Բոլորս նետվեցինք Վոլոդյայի մոտ, խնդրում էինք, որ հետ վերցնի հայցը: Վոլոդյան ծիծաղեց մեզ վրա՝ ասելով. "Դուք ի՞նչ է, իրոք կարծում եք, թե ես պետք է ներե՞մ նրան: Իսկ եթե նա աչքս վնասե՞ր: Ախր ես նկարիչ եմ": Եվ լրջորեն հայտարարեց. "Երբ նա բոլոր ենթադրվող հետևանքներով բանտ կնստի, այդ ժամանակ խելքը գլուխը կգա: Եվ դուք էլ կխելոքանաք...":
Դժվար չէ պատկերացնել, թե Առնոն ինչպես էր տառապում այդ մի քանի օրը՝ դատին սպասելով: Նրա կյանքը կարող էր բոլորովին այլ կերպ դասավորվել...
Կարող եմ վստահորեն ասել, որ այդ օրերին Առնոն իսկապես մեծացավ: Եվ մենք էլ...
Եվ միայն դատի օրը Վոլոդյան հետ վերցրեց հայցն ու մեզ ասաց. "Ես իմ պարտքը կատարեցի":
...Առնոն դաշնամուրին կապված էր ոչ միայն որպես կոմպոզիտոր, այլև որպես երաժիշտ: Պատրաստվելով դիպլոմային համերգին` նա օրուգիշեր նվագում էր Ռախմանինովի դաշնամուրի երկրորդ կոնցերտը: Օրերով մենք լսում էինք այդ զարմանահրաշ ստեղծագործության կրկնվող հատվածները, լսում էինք Առնոյի նվագը, երբ դրսում աշուն էր, ձմեռ, գարուն և ամառ: Իմ ընկալմամբ հանրակացարանային մեր կյանքը կապված է այդ կոնցերտի հնչյունների հետ: Դրանցում մի իմաստուն թախիծ կա` հեղինակի հոգևոր հասունության վկայությունը, որը հավանաբար հեռացող երիտասարդության, հեռացող կյանքի զգացողությունն էր: Այդ ստեղծագործությունում կան նաև զարմանալի առնականություն, կամք, հավատ՝ ամենակարող ոգու նկատմամբ:
Այդ ժամանակ ձայնարկիչներ չկային, մենք միայն համերգային դահլիճներում էինք երաժշտություն լսում և իհարկե հնարավորություն չէինք ունենա այդքան շատ լսելու այդ զարմանալի կոնցերտը, եթե մեր կողքին չապրեր Առնոն:
...Առնոյի վերջին հեռուստահարցազրույցներից մեկում նրան հարցրել են, թե ինչպես է պատահել, որ հրապուրվել է երգի ժանրով: Եվ Առնոն պատասխանել է. "Ամեն ինչ սկսվեց "Առաջին սիրո երգը" ֆիլմից":
Ես այդ` իսկապես զարմանալի անցման ականատեսներից մեկն եմ և ուզում եմ ավելի հանգամանորեն պատմել դրա մասին:
Ֆիլմի նկարահանող խումբն արդեն լիաթոք աշխատում էր: Մի քանի դրվագ էր մնացել, որից հետո առանց ձայնագրված երգերի հնարավոր չէր նկարահանումները շարունակել: Հենց այդ ժամանակ էլ Առնոն եկավ ստուդիա և հանդիպելով ինձ` ասաց.
- Ի՞նչ կլինի, եթե Մոսկվա գնամ: Ես պետք է վաղը Մոսկվայում լինեմ: Կինս զանգահարեց` լուրջ խնդիրներ կան բնակարանի հետ կապված: Ինձ ադմինիստրատոր տրամադրեք, և մինչև ձեր գալը երգերը ձայնագրման համար պատրաստ կլինեն: Խոստանում եմ:
Որպես բեմադրող ռեժիսոր՝ ես պետք է միանգամից կանխեի նրա այդ մտադրությունը:
- Ոչ, սիրելիս,- վստահորեն ասացի ես,-դու շատ լավ գիտես, որ դա անհնար է:
- Ինչո՞ւ է անհնար,- գրեթե մեխանիկորեն հարցրեց նա:
- Որովհետև այդ երգերն արդեն պետք է պատրաստ լինեին:
- Այսօ՞ր,— ցրված հարցրեց նա:
- Այո,— նույն վճռականությամբ պատասխանեցի ես:
Եվ մենք սկսեցինք խաղալ. նա գիտեր, թե ես ինչի մասին պետք է խոսեմ, ես էլ գիտեի, որ նրան հայտնի է այն ամենը, ինչ ասելու եմ: Բայց հարկ էի համարում ասել, քանի որ գիտեի՝ նրան սթափեցնող մի բան է պետք, խթանիչի պես:
Եվ ես սկսեցի երկար ու տաղտկալի մի խոսակցություն.
- Մեկ շաբաթից մենք կավարտենք բոլոր այն տեսարանների նկարահանումները, որոնցում երգեր չեն հնչելու: Իսկ ահա ռեստորանի տեսարանը չենք կարող նկարահանել` այնտեղ Արսենն է երգում: Բակի գիշերային դրվագն էլ չենք կարող` այնտեղ էլ է երգ պետք: Եվ վերջապես չենք կարող նկարահանել նաև ֆիլհարմոնիայի ամբողջ դրվագաշարը... Էլ չեմ խոսում մյուս դրվագների մասին, որտեղ դարձյալ պետք է երգեր հնչեն:
Ուզում եմ մեջբերել օրագրիս մի հատվածը, որը գրի եմ առել կատարվածի թարմ տպավորությամբ. "...Առնոն իմ դիմաց կանգնած էր անշարժ, ցրված հայացքով, ձևացնելով՝ իբր լսում է ինձ: Նա ուզում էր, որ ես շարունակեմ խոսել, որ իրեն հասցնեմ "վերջնակետին": Որ ինքն այլևս երգերը գրելուց բացի ուրիշ ելք չունանա: Նա նայում էր վերև, շուրջը: Աչքերից երևում էր, որ խորասուզված է մտքերի մեջ:
- Հասկացիր, ես պլանի կատարման մասին չեմ խոսում,— շարունակում էի ես,— չնայած դա էլ պակաս կարևոր չէ: Նկարահանող խմբի ոգևորությունը կկորչի: Առանց պատրաստի երգերի մեր ձեռքերը կապված են:...(Ահա՝ նա արդեն սկսեց ինչ-որ բան սուլել...): Քեզ քաջ հայտնի է, որ եթե մենք կինեմատոգրաֆիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի գրաֆիկը խախտենք, հայտնի չէ, թե ուրիշ էլ երբ մեզ երաժշտություն ձայնագրելու հնարավորություն կտրվի... (Իսկ նա արդեն մի ամբողջ ֆրազ էր սուլում):
Ես հասկացա, որ կանգ առնել չի կարելի: Պետք է էլի ինչ որ բաներ ասեմ: Բայց ինչի՞ մասին: Դե իհարկե այն մասին, որ առանց լավ երգերի ֆիլմը չի կայանա, որ ստուդիայում բոլորն անհամբերությամբ սպասում են նրա երգերին, որ եթե դրանք ժամանակին չձայնագրվեն, ապա հայտնի չէ, թե ինչ կկատարվի ամբողջ ստուդիայի հետ և այլն, և այլն:
Այդ պահին մեզ էին մոտենում Յուրի Երզնկյանը, Խորեն Աբրահամյանը, Ժիրայր Գրիգորևիչ Հակոբյանը (սցենարի հեղինակներից մեկը): Ասես վախենալով, որ նրանք հիմա կհարձակվեն իր վրա (նրանց դեմքերին կարելի էր ակնհայտորեն կարդալ այդ հարցը` "երգերը բերե՞լ ես")` Առնոն իրեն բնորոշ ցրված հայացք գցեց բոլորի վրա և հանձնվեց.
- Ինձ դաշնամուր է պետք,- ասաց նա:
Ժիրայր Գրիգորևիչն առաջարկեց.
- Գնանք մեր տուն:
Մենք ճանապարհվեցինք դեպի Ժիրայր Գրիգորևիչի տուն, Առնոն քայլում էր առջևից, մենք` հետևից, հոգատարությամբ շրջապատել էինք նրան` ասես մի փխրուն ծաղկաման էինք տանում: Իսկ նա, զգացվում էր, հնչյունների իշխանության տակ էր: Ավել ճիշտ` հնչյուններն էին նրա իշխանության տակ: Նրա քայլվածքը վստահ էր և միաժամանակ հանգիստ. ակնհայտ էր, որ նրա հոգում արդեն հնչում էին սպասված մեղեդու հնչյունները:
Մենք տասնհինգ րոպե քայլեցինք: Հենց մտանք Հակոբյանների տուն՝ Առնոն միանգամից նստեց գործիքիդաշնամուրի: Բոլորս մոտեցանք նրան և լուռ հետևում էինք, թե ինչպես է նա ֆրազ ֆրազի հետևից կառուցում երգը, իսկ հետո ֆրազ ֆրազի հետևից երգում: Մենք նրան ոգևորում էինք լուռ հիացմունքով, մեր անկեղծ ուրախությամբ ստեղծելով ջերմ մթնոլորտ: Եվ Առնոյի հոգուց ծնվում էին անծանոթ մեղեդու հնչյունները:
Խորիկն արդեն վաղուց ձայնակցում էր Առնոյին: Իսկ երբ երգն արդեն ստեղծված էր՝ բոլորս միասին (և ինչպես հետո Առնոն էր ասում` ոչ առանց ֆալշի) ոգևորված երգում էինք: Նրա մատներն այնպես էին սահում ստեղների վրայով, ասես մեղեդին ինքն էր առաջնորդում դրանց: Մենք բոլորս ոչ միայն ուրախություն, այլև թեթևություն զգացինք` գործն արված է, Երևանի մասին երգը պատրաստ է: Կձայնագրենք, և նկարահանումները կշարունակվեն...
Հիմա արդեն թվում էր, թե Առնոյին ոչինչ չի կանգնեցնի: Փոքրիկ ընդմիջումից հետո նա նորից նստեց դաշնամուրի առջև: Մենք շրջապատել էինք նրան և լսում էինք, թե ինչպես է հորինում երկրորդ երգը` սիրո մասին: Այն ավելի հեշտ ստացվեց: Եվ նորից, երբ նա վերջացրեց ստեղծագործելը, մենք բոլորով երգեցինք այդ երգը: Զարմանալի վիճակ էր: Այնքան արագ և այնքան հեշտ էր թվում երգեր ստեղծելը: Մենք բոլորս ուրախ էինք անգամ մեկ երգի համար, իսկ հիմա արդեն երկուսն էին պատրաստ:
Եվ հանկարծ Առնոն առաջարկեց հորինել նաև երրորդ երգը:
"Այ քեզ բան...",— մտածեցինք մենք:
Երրորդն այն էր, որն Արսենը պետք է երգեր գիշերը, երբ ընկերների հետ գալիս է իր տան բակ: Երգը պետք է ժողովրդական լիներ: Եվ այդ պահին Խորիկը, որը ժողովրդական երգերի լավ գիտակ էր և ոչ պակաս լավ կատարող, սկսեց քաղաքային երգեր կատարել: Առնոն ընտրեց դրանցից մեկը` "Երևանի սիրուն աղջիկը" և սկսեց հղկել այն:
"...Ուրեմն այս երգն էլ շուտով մեր գրպանում կլինի...":
Առնոն մինչ այդ ասում էր, որ երգերը գրում է, բայց պարզվեց՝ ընդամենն աղոտ ուրվագծերն էին պատրաստ, իսկ որպես երգ դրանք ստեղծվեցին մեկ օրում` մեր աչքի առաջ: Թվում էր, թե հրաշքն արդեն կատարվել է, բայց երգերը դեռ պետք էր հղկել, և Առնոն բնականաբար շարունակում էր աշխատել: Տասը օրից հետո մենք մեկնեցինք Մոսկվա՝ ֆիլմի երաժշտությունը ձայնագրելու համար: Եվ հենց նախօրեին նա զանգահարեց ինձ, խնդրեց, որ հանդիպենք իր տանը: Նա նվագեց ինձ ծանոթ` Երևանի մասին երգը և հարցրեց.
- Այսպես ավելի լավ է, չէ՞:
- Այո,- համաձայնեցի ես, որպեսզի նրան ազատեմ կասկածներից: Ձայնագրությանը մեկ օր էր մնացել:
- Բայց շարադրանքում երկու տող պակասում է,- ասաց նա:
Ես արագ հորինեցի այդ երկու տողը: Դրանք դեռ պետք էր փոխանցել թարգմանչին` Հարոլդ Ռեգիստանին, հետո էլ` երգիչ Սերգեյ Դավիդյանին:
Բայց Առնոն այդպիսին էր: Նա մինչև վերջին վայրկյանն աշխատում էր: Ի դժգոհություն դիրիժորի և նվագախմբի ղեկավարության` նա նաև ձայնագրության ընթացքում էր ուղղումներ մտցնում:
Աշխատանքի մեջ նա այդպիսին էր` "անհարմար": Բայց մենք բոլորս պարգևատրվեցինք` երգերն իսկապես սքանչելի էին: Դա հաստատեցին նաև նվագախմբի երաժիշտները. դրանք առաջին շնորհավորանքներն էին, որ Առնոն ստացավ երաժշտության գիտակներից:
Մոնտաժային աշխատանքների մի մասը մենք "Մոսֆիլմում" էինք անում: Երբ մոնտաժում էինք երգերով դրվագները՝ հնչյունները տարածվում էին միջանցքով մեկ և հարևան սենյակներում աշխատողները հավաքվում էին մեր շուրջը: Շուտով մեզ մոտ եկավ ստուդիայի թերթի խմբագիրը և խնդրեց ֆիլմը ցույց տալ իրենց ստեղծագործական խմբին: Մենք այդպես էլ արեցինք: Ֆիլմը ներկայացրինք Առնոյի հետ: Դիտումից հետո Առնոն շատ գովասանքներ լսեց իր երգերի մասին:
Երբ ֆիլմը հայտնվեց Հայաստանի էկրաններին՝ երգերը միանգամից սիրվեցին, ամենուրեք երգում էին դրանք:
Մոտ մեկ տարի անց այն ցուցադրվեց համամիութենական էկրաններին, և Առնոյի երգերը հանրահայտ դարձան, ամենուրեք հնչում էին նրա երգերը: Երբ ես հաջորդ ֆիլմիս նկարահանումների համար մեկնում էի Մոսկվա, Լենինգրադ, Կիև՝ հյուրանոցների ռեստորաններում այդ երգերն էին կատարում:
Հետագայում Առնոն պատմեց, թե որքան հուզիչ էր իր համար, երբ հյուրախաղերի էր մեկնել սիբիրյան հեռավոր մի քաղաք և այնտեղ լսել իր երգը` "Ուր էլ գնամ՝ միշտ ինձ հետ ես, իմ Երևան...": Ֆիլմի միութենական էկրան դուրս գալուց մի քանի ամիս անց Խորհրդային Հայաստանի քառասնամյակի կապակցությամբ ես և Առնոն մեր հանրապետության պատվիրակության կազմում Վրաստանում էինք: Եվ այնտեղ էլ ականատես եղանք, թե որքան հանրահայտ են նրա երգերը: Հյուրասեր տանտերերը ցույց էին տալիս իրենց հանրապետությունը, և ուր էլ գնայինք, լսում էինք մեր ֆիլմի երգերը: Այդպես ես համոզվեցի, որ իսկապես՝ լավ երգերը թևեր ունեն:
Կախեթիայում սեղան էին բացել Ալավերդի փառահեղ տաճարի բակում: Մեզ շատ սրտաբաց ընդունեցին: Ժողովուրդների բարեկամության երանելի ժամանակներ... Կենացներ...կենացներ... կենացներ...
Երբ մթնեց, և երկնքում աստղեր հայտնվեցին ու լուսինն սկսեց լուսավորել մեր հսկայական սեղանը, ինչ-որ մեկն սկսեց երգել "Առաջին սիրո երգը": Մյուսներն էլ միացան, վերջում արդեն բոլորն էին երգում: Ով կարող էր` ամբողջ ձայնով էր երգում, ով չէր կարող` պարզապես շուրթերն էր շարժում: Երգը հմայել էր ներկաների հոգիները: Իհարկե այդ "փորձարարությունը" տանտերերն էին նախապատրաստել, այդուհանդերձ չափազանց հուզիչ էր: Երբ վերադառնում էինք Թբիլիսի՝ Առնոն ասաց.
- Տեսնո՞ւմ ես՝ երգն ինչ ուժ ունի: "Հերոսական բալլադը" ես երկու տարում եմ գրել, դու վկա ես: Իսկ ո՞վ գիտի դա, շատ քչերը: Իսկ երգերը.... Աննկարագրելի է երգի ուժը: Եթե լավն է՝ բոլորը կերգեն:
Այդպես Առնոն ասես ինքն իր համար բացահայտեց երգի ուժը և գլխավորը` իր մեջ բացահայտեց երգահանին:
Բայց մեր ֆիլմը, և նրա երգերը նույնպես, հակառակորդներ էլ ունեին: Եվ շատ լուրջ: Դեռ մինչև ֆիլմի էկրան դուրս գալը Երևան ժամանեց հայտնի բեմադրիչ Ռայզմանը: Դիտելով ֆիլմը` նա բարյացակամ ձայներանգով ասաց.
- Մի նեղացեք, ընկերներ, բայց սա մաքուր մելոդրամա է (այն ժամանակ այդ ժանրը քննադատվում էր – Լ.Վ.)՝ բազաթիվ սենտիմենտալ դրվագներով և ես կասեի՝ քաղցրմեղցր երգերով... Ֆիլմը չունի քաղաքական անհրաժեշտ ուղղվածություն... Նման ֆիլմ նկարահանելու համար ձեզ չեն գովի... Մտածեք ձեր ապագայի մասին... (Քաղաքական կինոարվեստի կոշտ ժամանակներ էին): Եվ ավելացրեց. "Ֆիլմը հանդիսատեսի շրջանում հաջողություն կունենա, բայց մի խաբվեք դրանից...":
Մեր ֆիլմի մասին ավելի կտրուկ արտահայտվեց այն ժամանակվա ավելի հայտնի ռեժիսոր Գերասիմովը: Նա Կիևում անցկացվող համամիութենական փառատոնի հանձնաժողովի նախագահն էր, որտեղ ներկայացված էր նաև մեր ֆիլմը: Տաջիկ ռեժիսոր Կեմիագարովը, որն իմ ընկերն էր և հանձնաժողովի անդամ, ինձ ասաց, որ Գերասիմովը մեր ֆիլմը քաղքենական է անվանել և նույնիսկ քննարկման չի ներկայացրել:
Առնոն քննադատությանն ուշադրություն չէր դարձնում և չէր դավաճանում իր քնարին, քանի որ տեսնում էր, թե ժողովուրդն ինչ ուրախությամբ է ընդունում իր երգերը: Տասնամյակներ շարունակ նա երգեր էր հորինում իր ոճով և դարձավ երկրի ամենահանրահայտ երգահանը: Հանրահայտությունը երևում էր նաև կոմպոզիտորի ստացած հոնորարի չափից: Մի անգամ Առնոն ասաց, որ մի տարվա ընթացքում որպես կուսակցական անդամավճար այնքան գումար է վճարել, որով կարող է "Զապորոժեց" մակնիշի մեքենա գնել: Իսկ նրա եկամուտը հիմնականում երգերից էին:
Մեջբերեմ երգահան Բաբաջանյանի հասցեի արվեստի՝ իմ կարծիքով ամենաբարձր գնահատականը: Դավիթ Պերսոնը` Խաչատրյանի մտերիմներից մեկը, մի անգամ ինձ ասաց. "Եթե անգամ Արամ Իլյիչն ինչ-որ մեկին նախանձել է՝ դա երգահան Առնո Բաբաջանյանն է, քանի որ իրեն ինչ-ինչ պատճառներով չէր հաջողվել ստեղծել երազած երգաշարը":
Եվ այդ "քաղքենական" ֆիլմն արդեն քառասուն տարի է` ժողովուրդը դիտում է և շարունակում կատարել այնտեղ հնչած երգերը: Երգում են տարբեր խմբեր, տեսահոլովակներում են կատարում... Պարզապես երգում են...
Առնո Բաբաջանյանի երգերը գրավում են զգացմունքայնությամբ, գեղեցկությամբ, մեղեդայնությամբ, և այս հակասական ժամանակներում կարելի է ավելացնել, որ դրանք սիրված են նաև այն պատճառով, որ անսպառ կենսասիրությամբ են հագեցած:
Կենսասիրություն... Այս մասին խոսելիս հավանաբար արժե պատմել նաև Առնոյի հիվանդության մասին: Դեռ երիտասարդական տարիներին՝ ստեղծագործական վերելքի շրջանում նա ստիպված եղավ դիմել բժշկի: Մեզ ասացին, որ նրա կյանքի օրերը հաշված են... Բնականաբար ոչ ոք նրան ոչինչ չէր ասել: Բայց հավանաբար տարիներ և տասնամյակներ շարունակ նա ապրում էր տանջող մտքերով: Բարեբախտաբար պարզվել էր, որ այդ ախտորոշումը սխալ է, բայց նա չէր կարողանում ազատվել մտավախություններից: Եվ ընդ որում բոլոր այդ տարիներին շարունակում էր աշխատել:
Բաբաջանյանի վերջին ստեղծագործություններից մեկը` "Արամ Խաչատրյանի հիշատակին" էլեգիան, հեղինակի համար ևս էլեգիա դարձավ:
Առնոն մահացավ նոյեմբերին, իսկ Ամանորի գիշերը հայաստանյան հեռուստատեսությամբ ցույց տվեցին Առնոյին, նա կատարում էր նույն էլեգիան: Դա կոմպոզիտորի վերջին տեսագրություններից էր: Երաժշտությունը շարունակում էր հնչել: Ցուցադրում էին տոնախմբության մասնակիցներին, հետո` դաշնամուրը: Բայց նրա առջև արդեն Առնոն չկար: Ռեժիսորական այդ հասարակ հնարքն արտահայտում էր Բաբաջանյանի երաժշտության միլիոնավոր երկրպագուների զգացմունքները՝ նրա երաժշտությունը հեղինակի մահից հետո էլ շարունակում է հնչել: